Bu konuda ne öğreneceksin
- yüzyıl akla güvenin zirveye çıktığı Aydınlanma Çağı'dır. 19. yüzyılda ise bilim, sanayi ve toplumsal sorunlar felsefeyi yeni yönlere itti. Bu konuda Aydınlanma düşüncesini, Hume ve Kant'ı, Hegel'in diyalektiğini, pozitivizmi (Comte), faydacılığı (Mill), Marx'ı, Schopenhauer, Kierkegaard ve Nietzsche'yi öğreneceksin.
Hedefler
- Aydınlanmanın temel ilkelerini sıralamak.
- Kant'ın bilgi ve ahlak felsefesini özetlemek.
- Hegel'in diyalektik yöntemini açıklamak.
- Pozitivizm, faydacılık ve Marksizmi ayırt etmek.
- Schopenhauer, Kierkegaard ve Nietzsche'nin görüşlerini eşleştirmek.
1. Aydınlanma Çağı (18. yüzyıl)
Akla, bilime, özgürlüğe ve ilerlemeye güven. Dinî ve siyasi otoriteler sorgulandı.
- Voltaire: Hoşgörü ve düşünce özgürlüğü.
- Montesquieu: Güçler ayrılığı (yasama, yürütme, yargı).
- Rousseau: Toplum Sözleşmesi. Genel irade. İnsan doğuştan iyidir, toplum bozar.
- Diderot ve d'Alembert: Ansiklopedi.
Fransız İhtilali Aydınlanma düşüncesinden beslendi.
2. Hume (1711-1776)
- Empirist ve kuşkucu. Bilgi izlenimlere dayanır.
- Nedensellik gerçek bir bağ değil, olayların birbirini izlemesinden doğan alışkanlıktır. Bu görüş bilimin kesinliğini sarstı ve Kant'ı uyandırdı.
3. Kant (1724-1804)
- Eleştirel felsefe. Rasyonalizm ve empirizmi uzlaştırdı. Saf Aklın Eleştirisi.
- Bilgi: Deneyim olmadan bilgi olmaz. Ancak akıl da deneyimi kendi a priori (deneyimden bağımsız) kalıplarla (zaman, uzay, nedensellik gibi kategoriler) düzenler.
- Fenomen ve numen: Biz yalnızca nesnelerin bize görünen yüzünü (fenomen) bilebiliriz, kendinde şeyi (numen) bilemeyiz.
- Ahlak: Eylemin değeri sonucunda değil niyetinde ve ödevinde yatar. Kategorik imperatif: "Öyle davran ki davranışının ilkesi evrensel yasa olabilsin." İnsana bir araç değil, amaç olarak davranılmalıdır. Pratik Aklın Eleştirisi.
4. Hegel (1770-1831)
- Nesnel idealizm. Gerçek, mutlak tinin tarihte kendini gerçekleştirmesidir.
- Diyalektik yöntem: Tez, antitez ve sentez. Çelişkiler yeni bir bütünde aşılır ve tarih bu yolla ilerler.
- Devlet ahlaki bir bütünlüktür. "Akla uygun olan gerçektir."
5. Pozitivizm ve faydacılık
- Auguste Comte (1798-1857): Pozitivizm. Gerçek bilgi yalnızca gözlem ve deneye dayanan bilimsel bilgidir. Üç hâl yasası: Teolojik, metafizik, pozitif. Sosyolojinin kurucusu.
- John Stuart Mill (1806-1873): Faydacılık (utilitarizm). Doğru eylem, en çok sayıda kişiye en çok mutluluk sağlayan eylemdir. Özgürlük üzerine eseri, bireysel özgürlüğün yalnızca başkasına zarar vermedikçe sınırlanabileceğini savunur.
6. Marx (1818-1883)
- Tarihsel materyalizm: Toplumun temeli ekonomik altyapıdır, hukuk, din, siyaset gibi üstyapıyı belirler.
- Sınıf mücadelesi: Tarih, üretim araçlarına sahip sınıfla (burjuvazi) emekçi sınıf (proletarya) arasındaki mücadeledir.
- Yabancılaşma: İşçi ürettiği ürüne ve emeğine yabancılaşır.
- Diyalektik materyalizm: Hegel'in diyalektiğini madde temelinde uyguladı. Kapital, Komünist Manifesto.
7. Schopenhauer, Kierkegaard ve Nietzsche
- Schopenhauer (1788-1860): Dünya irade ve tasavvurdur. Hayatın özü bitmeyen istektir ve acı çekmenin kaynağıdır. Kötümser felsefe.
- Kierkegaard (1813-1855): Varoluşçuluğun öncüsü. Birey, kaygı ve seçim içinde var olur. Hakikat öznel yaşantıdır. İman sıçrayışı.
- Nietzsche (1844-1900): "Tanrı öldü." Geleneksel değerler çöktü. Üstinsan ve güç istenci. Değerlerin yeniden değerlendirilmesi. Böyle Buyurdu Zerdüşt.
8. Sık yapılan hatalar
- Kant'ı salt empirist ya da rasyonalist saymak. İkisini uzlaştırır.
- Kant'ın ahlak anlayışında sonuca bakıldığını sanmak. Niyet ve ödev esastır.
- Mill'in faydacılığını bencillik sanmak. Toplumsal mutluluğu hedefler.
- Hegel ile Marx'ın diyalektiğini aynı sanmak. Hegel idealist, Marx materyalisttir.
- Nietzsche'yi pozitivist sanmak.
9. Konuyu toparla
| Düşünür | Görüş |
|---|---|
| Kant | A priori, fenomen-numen, kategorik imperatif |
| Hegel | Diyalektik, mutlak tin |
| Comte | Pozitivizm, üç hâl yasası |
| Mill | Faydacılık |
| Marx | Sınıf mücadelesi, altyapı-üstyapı |
| Kierkegaard | Varoluşçuluğun öncüsü |
| Nietzsche | Üstinsan, güç istenci |
Mini test
Soru 1
Bilginin hem akıl hem deneyimle oluştuğunu savunan, fenomen ve numen ayrımını yapan filozof aşağıdakilerden hangisidir?
- AHume
- BKant
- CHegel
- DComte
- EMarx
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: B
- Kant rasyonalizm ve empirizmi uzlaştırdı. Akıl ve deneyimin birlikte bilgi oluşturduğunu savundu.
- Fenomen ve numen ayrımı da ona aittir. Doğru cevap B.
Diğer şıklar: A kuşkucu empirist / C diyalektik / D pozitivizm / E tarihsel materyalizm.
Soru 2
Pozitivizmin kurucusu olan ve üç hâl yasasını ortaya koyan düşünür aşağıdakilerden hangisidir?
- AMarx
- BHegel
- CNietzsche
- DMill
- EComte
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: E
- Comte'a göre insan düşüncesi teolojik, metafizik ve pozitif hâllerden geçer.
- Pozitivizmde yalnızca gözleme dayalı bilimsel bilgi gerçek bilgidir. Doğru cevap E.
Diğer şıklar: A sınıf mücadelesi / B mutlak tin / C üstinsan / D faydacılık.
Soru 3
Faydacılığa (utilitarizm) göre doğru eylem aşağıdakilerden hangisidir?
- ANiyeti iyi olan eylem
- BEn çok kişiye en çok mutluluk sağlayan eylem
- CGeleneklere uygun eylem
- DEvrensel yasa olabilecek ilkeye dayanan eylem
- EKişinin kendi çıkarına olan eylem
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: B
- Mill'e göre eylemin değeri sonuçlarının sağladığı mutlulukla ölçülür.
- Doğru cevap B.
Diğer şıklar: A, D Kant'ın niyet ve ödev anlayışı / C gelenekçilik / E bencillik.
Soru 4
"Tanrı öldü." diyen, üstinsan ve güç istenci kavramlarını savunan filozof aşağıdakilerden hangisidir?
- ASchopenhauer
- BKierkegaard
- CMarx
- DMill
- ENietzsche
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: E
- Nietzsche geleneksel değerlerin çöktüğünü söyler ve yeni değerler yaratacak üstinsanı öne çıkarır.
- Doğru cevap E.
Diğer şıklar: A irade / B varoluşçuluğun öncüsü / C sınıf mücadelesi / D faydacılık.
Kendini dene
Kendini dene
Güçler ayrılığını kim ortaya koydu?
Montesquieu.
Kant'ın ahlak ilkesinin adı nedir?
Kategorik imperatif.
Hegel'in diyalektiği hangi üç aşamadan oluşur?
Tez, antitez, sentez.
Marx'a göre toplumun temeli nedir?
Ekonomik altyapı.
Varoluşçuluğun öncüsü kimdir?
Kierkegaard.
Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.