Bu konuda ne öğreneceksin
Cumhuriyet'in ilanından sonra harfler, kıyafet, hukuk, eğitim ve ekonomi nasıl değişti? "Altı Ok" ne anlama gelir? Kadınlar seçme ve seçilme hakkını hangi yıl kazandı? Atatürk, Türk toplumunu çağdaş uygarlık seviyesine ulaştırmak için ilkeler belirledi ve bunları inkılaplarla hayata geçirdi. Bu konuda Atatürk ilkelerini (Cumhuriyetçilik, Milliyetçilik, Halkçılık, Devletçilik, Laiklik, İnkılapçılık), siyasi, hukuki, eğitim-kültür, toplumsal ve ekonomik inkılapları ve Atatürk dönemi dış politikayı öğreneceksin. Bu konu AYT'de her yıl sorulur.
Hedefler
- Altı ilkeyi ve her birinin anlamını açıklamak.
- Siyasi inkılapları (saltanat, cumhuriyet, halifelik) kronolojik sıraya koymak.
- Hukuk, eğitim ve kültür alanındaki inkılapları tanımak.
- Toplumsal inkılapları (şapka, soyadı, kadın hakları) eşleştirmek.
- Ekonomik gelişmeleri (İzmir İktisat Kongresi, devletçilik) söylemek.
- Dış politikadaki başarıları (Musul, Montrö, Hatay) yorumlamak.
1. Atatürk ilkeleri
- Cumhuriyetçilik: Egemenlik millete aittir. Halkın seçtiği temsilcilerle yönetim.
- Milliyetçilik: Ortak tarih, dil, kültür ve ülkü birliğine dayalı Türk milleti. Irkçılık değil, ulusal bağımsızlık ve birlik.
- Halkçılık: Kanun önünde eşitlik. Sınıf ve ayrıcalık yok.
- Devletçilik: Ekonomide devletin planlayıcı ve yönlendirici rolü. Özel girişim korunur, ama büyük sanayi devlet eliyle yapılır (1930'lar, dünya ekonomik bunalımı).
- Laiklik: Din ve devlet işlerinin ayrılması. Din vicdan özgürlüğüdür. Hukuk, eğitim ve yönetimde dinî kuralların etkisi sona erer.
- İnkılapçılık: Çağdaşlaşmayı sürekli kılmak. Yeniliklere açık olmak, kazanımları korumak.
2. Siyasi alanda inkılaplar
- Saltanatın kaldırılması (1 Kasım 1922).
- Cumhuriyet'in ilanı (29 Ekim 1923).
- Halifeliğin kaldırılması (3 Mart 1924) ve Hanedanın yurt dışına çıkarılması.
- 1924 Anayasası (20 Nisan 1924): Tek meclisli parlamenter sistem.
- Çok partili hayat denemeleri: Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası (1924, kapatıldı). Serbest Cumhuriyet Fırkası (1930) kısa sürede kapandı. Şeyh Said İsyanı (1925), Takrir-i Sükun Kanunu. Menemen Olayı (1930).
3. Hukuk alanında inkılaplar
- Medeni Kanun (17 Şubat 1926): İsviçre'den uyarlandı. Kadın-erkek eşitliği (miras, evlilik, boşanma), resmî nikâh, tek eşlilik. Laik hukuk sisteminin temeli.
- Ceza Kanunu, Ticaret Kanunu, Borçlar Kanunu (İtalya, Almanya'dan uyarlama).
- Mecelle'nin kaldırılması. Şer'i mahkemelerin kapatılması (1924).
4. Eğitim ve kültür inkılapları
- Tevhid-i Tedrisat Kanunu (3 Mart 1924): Bütün eğitim kurumları Milli Eğitim Bakanlığı'na bağlandı. Medreseler kapandı. Eğitimde birlik.
- Harf Devrimi (1 Kasım 1928): Latin harfleri (Türk alfabesi) kabul edildi. Millet Mektepleri (halka okuma-yazma). Okuma-yazma yaygınlaştı.
- Türk Tarih Kurumu (1931), Türk Dil Kurumu (1932) kuruldu. Güneş Dil Teorisi ve Türk Tarih Tezi.
- Üniversite Reformu (1933): Darülfünun kapatıldı, İstanbul Üniversitesi açıldı. Halkevleri (1932), Köy Enstitüleri (1940).
- Sanat: Güzel Sanatlar Akademisi, Devlet Konservatuvarı, Cumhuriyet'in resmî sanat politikası.
5. Toplumsal alanda inkılaplar
- Şapka Kanunu (25 Kasım 1925), tekke ve zaviyelerin kapatılması (30 Kasım 1925).
- Takvim, saat ve ölçü birimleri: Miladi takvim (1925-1926), uluslararası saat ve rakamlar (1928), metre-kilogram (1931).
- Soyadı Kanunu (21 Haziran 1934). "Atatürk" soyadı 1934'te TBMM tarafından verildi. Lakap ve unvanların kaldırılması (1934).
- Kadın hakları: Medeni Kanun (1926) eşitliği sağladı. 1930'da belediye seçimlerinde, 1933'te muhtar seçimlerinde, 5 Aralık 1934'te milletvekili seçme ve seçilme hakkı tanındı (Fransa ve İtalya'dan önce).
6. Ekonomik alanda gelişmeler
- İzmir İktisat Kongresi (1923): Ekonomik bağımsızlığın temeli, milli ekonomi hedefi. Aşar vergisi 1925'te kaldırıldı. Çiftçilere destek.
- İş Bankası (1924), Sanayi ve Maadin Bankası.
- Teşvik-i Sanayi Kanunu (1927): Özel girişimi destekler.
- Devletçilik dönemi (1930'lar): Sümerbank (1933), Etibank, I. Beş Yıllık Sanayi Planı (1934), II. Beş Yıllık Plan (1936). Dünya ekonomik bunalımına karşı devlet eliyle sanayileşme.
- Tarım: Ziraat Bankası, model çiftlikler (Atatürk Orman Çiftliği).
7. Atatürk dönemi dış politikası
- Musul sorunu: 1926 Ankara Antlaşması ile Irak'a bırakıldı (İngiltere ile).
- Milletler Cemiyeti'ne giriş (1932), Balkan Antantı (1934), Sadabat Paktı (1937).
- Montrö Boğazlar Sözleşmesi (1936): Türkiye Boğazlar'da egemenlik ve askerî güvenlik kazandı. Lozan'dan sonraki önemli diplomatik başarı.
- Hatay (1939): Atatürk'ün ölümünden sonra, ama onun politikalarının sonucu olarak Hatay Türkiye'ye katıldı.
- İlke: "Yurtta sulh, cihanda sulh."
8. Sık yapılan hatalar
- Cumhuriyet'in ilanını (1923) saltanatın kaldırılmasından (1922) önce sanmak.
- Harf Devrimi'ni Tevhid-i Tedrisat ile karıştırmak. Harf Devrimi 1928, Tevhid-i Tedrisat 1924.
- Medeni Kanun'u halifeliğin kaldırılması ile karıştırmak.
- Milliyetçiliği ırkçılık sanmak. Atatürk milliyetçiliği birleştiricidir.
- Montrö'yü Lozan ile karıştırmak. Montrö Boğazlar'da egemenliği (1936) sağladı.
9. Konuyu toparla
| Başlık | Kısa not |
|---|---|
| Devletçilik | Ekonomide devletin rolü |
| Laiklik | Din-devlet ayrılığı |
| 3 Mart 1924 | Halifelik kalktı, Tevhid-i Tedrisat |
| 1926 | Medeni Kanun |
| 1928 | Harf Devrimi |
| 1934 | Soyadı, kadınlara seçme-seçilme |
| 1936 | Montrö |
Mini test
Soru 1
Ekonomide devletin planlayıcı ve yönlendirici rol üstlenmesini savunan Atatürk ilkesi aşağıdakilerden hangisidir?
- ADevletçilik
- BHalkçılık
- CLaiklik
- DMilliyetçilik
- ECumhuriyetçilik
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: A
- Devletçilik ilkesi, özel girişimi dışlamadan büyük sanayinin devlet eliyle kurulmasını ve ekonominin planlanmasını savunur.
- 1930'lardaki Beş Yıllık Sanayi Planları bu ilkenin ürünüdür. Doğru cevap A.
Diğer şıklar: B eşitlik / C din-devlet ayrılığı / D ulusal birlik / E egemenliğin millete ait olması.
Soru 2
1928'de kabul edilen Harf Devrimi'nin sonuçlarından biri aşağıdakilerden hangisidir?
- AEğitim tek çatı altında toplanmıştır.
- BMedeni Kanun kabul edilmiştir.
- CŞapka giyilmesi zorunlu olmuştur.
- DTarih Kurumu kurulmuştur.
- EOkuma yazma yaygınlaşmıştır.
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: E
- Latin harflerine dayanan Türk alfabesi 1 Kasım 1928'de kabul edildi.
- Millet Mektepleri açıldı ve okuma yazma yaygınlaştı. Doğru cevap E.
Diğer şıklar: A Tevhid-i Tedrisat (1924) / B 1926 / C 1925 / D 1931.
Soru 3
1926'da kabul edilen Medeni Kanun'un sonuçlarından biri aşağıdakilerden hangisidir?
- AHalifelik kaldırılmıştır.
- BMedreseler kapatılmıştır.
- CSoyadı alınması zorunlu olmuştur.
- DKadın ve erkek hukuken eşit sayılmıştır.
- ELatin harfleri kabul edilmiştir.
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: D
- Medeni Kanun, İsviçre'den uyarlanarak kabul edildi. Evlilik, miras ve boşanmada kadın ve erkeğe eşit haklar tanıdı.
- Resmî nikâh ve tek eşlilik getirildi. Doğru cevap D.
Diğer şıklar: A 1924 / B 1924 (Tevhid-i Tedrisat) / C 1934 / E 1928.
Soru 4
1936 Montrö Boğazlar Sözleşmesi ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- ABoğazlar Türk egemenliğinden çıkarılmıştır.
- BHatay Türkiye'ye katılmıştır.
- CKapitülasyonlar kaldırılmıştır.
- DMusul sorunu çözülmüştür.
- ETürkiye Boğazlar'da egemenlik hakkı kazanmıştır.
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: E
- Montrö ile Lozan'daki Boğazlar rejimi değiştirildi ve Türkiye Boğazlar'da askeri güvenlik ve egemenlik hakkı kazandı.
- Bu, Atatürk dönemi dış politikasının başarısıdır. Doğru cevap E.
Diğer şıklar: A tersi / B 1939 / C Lozan (1923) / D 1926 Ankara Antlaşması.
Kendini dene
Kendini dene
Altı ilke hangileridir?
Cumhuriyetçilik, milliyetçilik, halkçılık, devletçilik, laiklik, inkılapçılık.
Halifelik hangi yıl kaldırıldı?
Harf Devrimi hangi yılda yapıldı?
Kadınlara milletvekili seçme ve seçilme hakkı hangi yılda verildi?
Boğazlar'da egemenlik hangi sözleşmeyle sağlandı?
Montrö (1936).
Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.