Osmanlı Kültür ve Medeniyeti

Bu konuda ne öğreneceksin

Osmanlı'da toprak nasıl işletilir, ordu nasıl beslenirdi? Divan-ı Hümayun'da kimler otururdu? Mimar Sinan'ın "ustalık eseri" hangi camidir? Osmanlı Devleti, çok uluslu bir imparatorluğu yaklaşık altı yüzyıl yönetmeyi başaran özgün bir devlet teşkilatı, ekonomik düzen ve kültür-medeniyet kurdu. Bu konuda merkez ve taşra teşkilatını, askerî yapıyı (kapıkulu, timarlı sipahi, yeniçeri), toplumsal yapıyı (askeri-reaya, millet sistemi), ekonomiyi (timar, lonca, vakıf), eğitimi, bilimi, mimariyi ve sanatı öğreneceksin.

1. Merkez teşkilatı

• Padişah: Devletin başı, hem hükümdar hem halife (1517'den sonra). Yetkileri örfî hukukla (kanun) ve şer'i hukukla (şeriat) sınırlıdır.
• Divan-ı Hümayun: Devletin en yüksek danışma ve yürütme kurulu. Başkanı sadrazam (vezir-i azam). Üyeler: kubbealtı vezirleri, kazaskerler (adalet), defterdarlar (maliye), nişancı (tuğra ve fermanlar), reisülküttap.
• Saray: Enderun (devşirmelerin yetiştirildiği saray okulu), Birun (dış hizmetler), Harem.
• Şeyhülislam: Dinî işlerin başı, fetva makamı. Padişahın kararlarını şeriata uygunluk açısından onaylar.

2. Taşra teşkilatı

Eyalet (beylerbeyi) $\rightarrow$ Sancak (sancak beyi) $\rightarrow$ Kaza (kadı) $\rightarrow$ Nahiye $\rightarrow$ Köy. Kadı, hem hâkim hem belediye hizmetlerinin başı. Sancak beyi askerî-idari yönetici, kadı yargı organıdır. Bu ikili yapı denge sağlar.

3. Askerî teşkilat

• Kapıkulu askerleri: Devşirmeden ve ücretli. Yeniçeri ocağı, cebeci, topçu, sipahi. Başkent ve sınır kalelerinde.
• Eyalet askerleri: Timarlı sipahi. Taşrada toprak geliriyle beslenen atlı savaşçılar.
• Donanma: Kaptan-ı Derya. Barbaros Hayrettin Paşa, Piri Reis.
• Devşirme sistemi: Gayrimüslim ailelerden çocuklar alınır, İslam ve Türk terbiyesi içinde yetiştirilir, saray ve ordu hizmetinde çalıştırılır. Devşirmeler yetenek sayesinde vezir ve sadrazam olabilirdi.

4. Timar sistemi

Timar: Devletin toprak gelirini hizmet karşılığı sipahiye vermesi (iktâ benzeri). Sipahi, bölgesinde asker besler, güvenliği ve vergi toplamayı sağlar, savaşta cebelü (atlı asker) götürür. Toprağın mülkiyeti devlete aittir (miri arazi), sipahi yalnızca gelirini alır. Çiftbozan vergisi.

Bu sistem hem maaş ödemesini (nakit gereksiniminden kurtulma), hem taşra yönetimini, hem askeri gücü sağlar.

5. Toplum yapısı

Askerîler: Vergi vermeyen yönetici sınıf (padişah ailesi, vezirler, kadılar, sipahiler, yeniçeriler, ulema).

Reaya: Vergi veren halk (çiftçi, esnaf, tüccar, hayvancılık yapanlar). Gayrimüslim reaya da vardı.

Millet sistemi: Gayrimüslim cemaatler (Rum Ortodoks, Ermeni, Yahudi) kendi dinî ve hukuki işlerinde özerkti. Cemaat önderleri (patrik, hahambaşı) sorumluydu. Cizye vergisi ödenir, askerlik yapılmazdı. Bu hoşgörülü yapı toplumsal barışı sağladı.

6. Ekonomi

• Tarım: Temel gelir. Miri arazi, vakıf arazisi, mülk arazi. Çift-hane sistemi.
• Ticaret ve esnaf: Lonca (Ahilik temelli), narh (fiyat denetimi), bedesten, han. İpek Yolu, Baharat Yolu.
• Maliye: Öşür, cizye, avarız, gümrük. İltizam sonra yaygınlaştı.
• Vakıf: Gelirini hayır işlerine ayıran kurum. Cami, medrese, hastane, çeşme, kervansaray. Toplumsal dayanışma ve kamu hizmeti.
• Kapitülasyonlar: Önce 1535 Fransa'ya verilen ticaret ayrıcalıkları (hukuki bağlama sonra).

7. Eğitim, bilim, sanat ve mimari

• Eğitim: Sıbyan mektebi (ilkokul), medrese (yüksek). Sahn-ı Seman (Fatih) ve Süleymaniye Medreseleri. Enderun (saray okulu).
• Bilim: Ali Kuşçu (astronomi), Piri Reis (Kitab-ı Bahriye, 1513 dünya haritası), Takiyüddin (İstanbul Rasathanesi), Katip Çelebi (Cihannüma, Keşfüzzünun), Evliya Çelebi (Seyahatname), Matrakçı Nasuh.
• Mimari: Mimar Sinan: Şehzade Camii (çıraklık), Süleymaniye (kalfalık), Edirne Selimiye (ustalık). Mimar Mehmet Ağa: Sultanahmet Camii. Külliye, cami, medrese, imaret.
• Edebiyat: Divan edebiyatı (Fuzuli, Baki, Nedim), halk edebiyatı, tekke edebiyatı.
• Sanat: Çini (İznik), minyatür (Nakkaş Osman, Levni), hat, ebru, tezhip.
• Matbaa: İbrahim Müteferrika 1727'de ilk Türk matbaasını kurdu.

8. Sık yapılan hatalar

• Devşirmeyi yalnızca ordu için sanmak. Saray ve devlet yönetimini de besledi.
• Timar sahibinin toprağın mülkiyetini aldığını sanmak. Toprak devletindi.
• Millet sistemini ayrımcılık olarak yorumlamak. Cemaat özerkliğidir.
• Mimar Sinan'ın ustalık eserinin Süleymaniye olduğunu sanmak. Selimiye'dir.
• Divan-ı Hümayun'u yalnızca yargı organı sanmak. Danışma ve yürütme kuruludur.

9. Konuyu toparla

Mini test

Kendini dene

Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.