Türk İslam Devletleri

Bu konuda ne öğreneceksin

Türkler İslamiyet'i nasıl ve ne zaman kabul etti? Müslüman olan ilk Türk devleti hangisidir? Malazgirt Savaşı Anadolu'nun kaderini nasıl değiştirdi? Türkler 10. yüzyıldan itibaren topluca İslam dinini kabul etti ve İslam dünyasının siyasi ve askerî gücü hâline geldi. Bu konuda Türklerin İslamiyet'i kabulünü, Karahanlılar, Gazneliler, Büyük Selçuklu Devleti, Harezmşahlar, Eyyubiler ve Memlükler ile bu devletlerin kültür ve medeniyetini öğreneceksin. AYT'de Karahanlı-Gazneli-Selçuklu karşılaştırması ve savaşların sonuçları sorulur.

1. Türklerin İslamiyet'i kabulü

Türkler, Talas Savaşı'ndan (751) sonra Araplarla yakınlaştı. İslamiyet, Orta Asya'da 9-10. yüzyıllarda yayıldı. Türklerin eski inançlarıyla (Gök Tanrı, tek Tanrı fikri) İslamiyet'in benzerliği, Türklerin savaşçı karakterine uygun olması, Abbasi ordusunda görev almaları, tüccar ve dervişlerin etkisi, kabulü kolaylaştırdı. Müslüman olan ilk Türk devleti Karahanlılar'dır (Satuk Buğra Han, 10. yüzyıl).

2. Karahanlılar (840-1212)

• Kuruluş: Karluk, Yağma ve Çiğil boylarından oluşan Karahanlı Devleti. Satuk Buğra Han (Abdülkerim) İslamiyet'i kabul etti.
• Başkent: Balasagun, Kaşgar.
• Özellikleri: Müslüman olan ilk Türk devleti. Hanedan üyeleri arasında bölünmüş (ikili yönetim), Tamgaç Buğra Han döneminde güçlendi. Samanoğulları'nı yıktı (999).
• Kültür: Yusuf Has Hacip: Kutadgu Bilig (devlet yönetimi), Kaşgarlı Mahmud: Divanü Lügati't-Türk, Edip Ahmet Yüknekî: Atabetü'l-Hakayık, Ahmed Yesevi: Divan-ı Hikmet. Medreseler ve Türkçenin gelişimi.
• Sonu: Karahıtaylar ve Harezmşahlar tarafından yıkıldı.

3. Gazneliler (962-1187)

• Kurucu: Alptigin (Samanoğulları'nın komutanı) 962'de Gazne'de kurdu. Sebük Tigin devleti güçlendirdi.
• Sultan Mahmut (998-1030): Devletin en parlak dönemi. Hindistan'a 17 sefer düzenledi (İslamiyet'i yaymak ve ganimet). "Sultan" unvanını ilk kez kullanan hükümdardır (halife tarafından).
• Kültür: Firdevsi (Şehname, Farsça), Biruni. Fars kültürü ağırlıklıdır. Divan dili Farsçadır.
• Sonu: 1040 Dandanakan Savaşı'nda Selçuklulara yenildi. Batı toprakları Selçuklulara geçti. 1187'de Gurlular yıktı.

4. Büyük Selçuklu Devleti (1040-1157)

• Kuruluş: Oğuzların Kınık boyundan Selçuk Bey'in torunları Tuğrul ve Çağrı Beyler. 1040 Dandanakan Savaşı ile Gazneliler yenildi, Büyük Selçuklu Devleti kuruldu.
• Tuğrul Bey (1040-1063): 1055'te Bağdat'a girdi. Abbasi halifesi Tuğrul'a "Doğunun ve Batının hükümdarı" unvanını verdi, Selçuklu halifenin koruyucusu oldu. Şii Büveyhoğulları'nı sona erdirdi.
• Alparslan (1063-1072): Malazgirt Savaşı (1071)'nda Bizans İmparatoru Romen Diyojen'i yendi. Anadolu'nun kapıları Türklere açıldı. Veziri Nizamülmülk.
• Melikşah (1072-1092): Devletin zirvesi. Celali takvimi (Ömer Hayyam ve arkadaşları), İsfahan'da rasathane. Nizamülmülk Nizamiye Medreselerini kurdu ve Siyasetname'yi yazdı. Melikşah ve Nizamülmülk'ün ölümüyle (1092) devlet zayıfladı.
• Sencer (1118-1157): 1141 Katvan Savaşı'nda Karahıtaylara yenildi. 1157'de ölümüyle devlet sona erdi.

Nizamiye Medreseleri: Bağdat, Nişabur, İsfahan, Basra gibi şehirlerde açılan, Sünni düşünceyi yaymak ve Şii (İsmaili) propagandaya karşı devlet adamı ve âlim yetiştirmek için kurulan okullar. Önemli düşünür Gazali. Hasan Sabbah ve Haşhaşiler (İsmaili) devlet adamlarına suikastlar düzenledi.

Devlet yönetimi: Sultan, vezir, divan. İktâ sistemi (toprak gelirinin askerlere verilmesi). Atabeylik (şehzadelerin eğitimi). Türk-İran idari geleneği.

5. Harezmşahlar (1077-1231)

• Anuştigin temelini attı, Alaaddin Tekiş ve Alaaddin Muhammed döneminde Büyük Selçukluların mirasını aldı.
• Cengiz Han'ın elçilerinin Otrar'da öldürülmesi (1218) üzerine Moğol istilası başladı.
• Celaleddin Mengüberti: Moğollara karşı direndi, Anadolu Selçuklularıyla Yassıçemen (1230) mücadelesi. 1231'de öldü, devlet sona erdi.

6. Eyyubiler ve Memlükler

• Eyyubiler (1171-1250): Selahaddin Eyyubi kurdu. 1187 Hıttin Savaşı ile Kudüs'ü Haçlılardan aldı.
• Memlükler (1250-1517): Kölemen Türk komutanlar tarafından kuruldu. Ayn Calut Savaşı (1260)'nda Moğolları durdurdu. Baybars önemli sultandır. Abbasi halifeliğini Kahire'de sürdürdü. 1517'de Osmanlı (Yavuz Selim, Ridaniye) tarafından yıkıldı.

7. Sık yapılan hatalar

• Müslüman ilk Türk devletinin Gazneliler olduğunu sanmak. Karahanlılardır.
• Dandanakan ile Malazgirt'i karıştırmak. Dandanakan (1040) Gazneli, Malazgirt (1071) Bizans karşısındadır.
• Nizamülmülk'ü Gaznelilerin veziri sanmak. Selçuklu veziridir.
• Kutadgu Bilig'i Selçuklu dönemine koymak. Karahanlıdır.
• "Sultan" unvanının ilk kez Selçuklular tarafından kullanıldığını sanmak. Gazneli Mahmut kullandı.

8. Konuyu toparla

Mini test

Kendini dene

Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.