Yolumnet

AYT · Tarih-1

İlk Türk Devletleri

Yaklaşık 17 dakikalık okuma · Son güncelleme 2026-10-24

Bu konuda ne öğreneceksin

Türkler tarih sahnesine nasıl çıktı? "Türk" adını taşıyan ilk devlet hangisidir? Bir ordu neden onluk sisteme göre örgütlenir? Orta Asya bozkırlarında kurulan Asya Hun, Avrupa Hun, Göktürk ve Uygur devletleri, Türk tarihinin ilk büyük devletleridir. Bu konuda Hun Devleti'nin kuruluşunu ve Mete Han'ı, Kavimler Göçü'nü, Göktürkleri (Türk adı, Orhun Yazıtları), Uygurları (yerleşik hayat, din ve sanat), Türklerin devlet yönetimini ve askeri düzenini (kut, töre, kurultay) öğreneceksin. AYT'de Hun ve Göktürk dönemi özellikleri mutlaka sorulur.

Hedefler

  1. Asya Hun, Avrupa Hun, Göktürk ve Uygur devletlerini sıralamak.
  2. Mete Han'ın askeri ve siyasi düzenlemelerini anlatmak.
  3. Kavimler Göçü'nün nedenini ve sonuçlarını açıklamak.
  4. Göktürklerin Türk adını taşıyan ilk devlet olmasını ve Orhun Yazıtları'nı bilmek.
  5. Uygurların yerleşik hayatını, dinlerini ve kültürünü söylemek.
  6. Kut, töre, kurultay, tuğ gibi kavramları açıklamak.
İslamiyet Öncesi Türk Tarihi · Retro Yayıncılık

1. Asya Hun Devleti (M.Ö. 209-MS 48)

  • Bilinen ilk Türk devletidir. Kurucusu Teoman, devleti güçlendiren Mete Han'dır (M.Ö. 209'da başa geçti).
  • Mete Han:
    • Orduyu onlu sisteme (onluk, yüzlük, binlik, onbinlik) göre düzenledi. Bu sistem sonraki Türk devletlerine örnek oldu.
    • Doğuda Tunguzları, batıda Yüeçileri yendi. Çin'i vergiye bağladı.
    • Çin Seddi Çin'in Hun akınlarına karşı yaptığı savunmadır.
    • Devleti "ikili yönetim" (doğu-batı) ile yönetti.
  • Parçalanma: M.S. 48'de Kuzey ve Güney Hunları olarak ikiye ayrıldı. Çin baskısı, iç çekişme ve doğal afetler nedeniyle zayıfladı.
  • Sosyal ve kültürel: Hayvancılık, savaşçılık, ticaret. Hayvan üslubu (geyik, kurt) sanatı. Gök Tanrı inancı.

2. Avrupa Hun Devleti

Hunların bir kısmı batıya göç etti. 375'te Balamir komutasında Karadeniz'in kuzeyine gelmeleriyle Kavimler Göçü başladı.

  • Kavimler Göçü: Hunlar Germen ve Slav kavimlerini batıya sürdü, Roma sınırları zorlandı. Roma 395'te ikiye ayrıldı, 476'da Batı Roma yıkıldı. Böylece Orta Çağ'ın başlamasında dolaylı rol oynadı.
  • Attila (434-453): Avrupa Hun Devleti'nin en güçlü hükümdarı. Katalon Ovası Savaşı (451) sonunda Roma ve Cermenlerle yapılan savaşta çekilmek zorunda kaldı. Attila'nın ölümüyle (453) devlet dağıldı.

3. Göktürk Devleti (552-744)

  • Bumin Kağan 552'de kurdu. "Türk" adını taşıyan ilk Türk devletidir. İlk kez "Türk" adıyla anılan devlet. Batıdaki kardeşi İstemi Yabgu.
  • 582'de Doğu ve Batı Göktürk olarak ikiye ayrıldı. Çin baskısı ve iç çekişmeler.
  • II. Göktürk Devleti (682-744): Kutluk (İlteriş) Kağan kurdu. Kapgan, Bilge Kağan, Kül Tigin, Tonyukuk dönemde öne çıkar. Orhun Yazıtları: Kül Tigin (732) ve Bilge Kağan (735) yazıtları Türk tarihinin ve Türkçenin en eski yazılı belgeleridir.
  • 744'te Uygurlar, Basmıllar ve Karluklar'ın saldırısıyla yıkıldı.
  • Din: Gök Tanrı. Alfabe: Göktürk (Orhun) alfabesi.
  • Ekonomi: Hayvancılık ve ticaret. İpek Yolu önemli.

4. Uygur Devleti (744-840)

  • Kutluk Bilge Kül Kağan kurdu. Orhun Nehri kıyısında Karabalgasun'u kurdu.
  • Yerleşik hayata geçen ilk Türk devletlerindendir. Tarım, ticaret, şehirleşme (Karabalgasun, Koço).
  • Din: Maniheizm (762'de Bögü Kağan kabul etti) ve Budizm. Hristiyanlık da yaşadı.
  • Alfabe: Uygur alfabesi (Soğd kökenli). Sonraki Türk devletleri ve Moğollar da bu alfabeyi kullandı.
  • Sanat ve bilim: Duvar resimleri (Bezeklik), minyatür, kâğıt ve matbaa (tahta kalıp baskı), tıp ve takvim.
  • 840'ta Kırgızlar Karabalgasun'u yıktı. Uygurlar Doğu Türkistan'a (Turfan) ve Çin içlerine dağıldı.

5. Diğer Türk toplulukları

  • Avarlar: Kavimler Göçü sonrası Orta Avrupa'da devlet kurdu.
  • Hazarlar: Hazar Denizi'nin kuzeyi. Yahudiliği kabul eden Türk devleti.
  • Bulgarlar, Macarlar, Peçenekler.

6. Devlet ve toplum yapısı

  • Kağan (Hakan): Devletin başı. Kut anlayışıyla yönetme yetkisi Tanrı'dan gelir. Hükümdar halkın hukukuna uyar.
  • Töre: Yazılı olmayan hukuk kurallarıdır. Hükümdarı da bağlar.
  • Kurultay (toy): Devlet işlerinin görüşüldüğü danışma meclisi. Seçimler, savaş, barış kararları.
  • Yabgu, tigin, tarkan, beg, tudun: Yönetici ve unvan adları.
  • Tuğ: Hükümdarlık sembolü, sancak.
  • Ordu: Atlı, okçu. Hun'da onlu sistem. Ordu-millet anlayışı: Her Türk bir askerdir.
  • Devlet anlayışı: Hanedanın ortak malı. Ülke hanedan üyeleri arasında paylaşılabilirdi. Bu iç savaşlara ve bölünmelere yol açtı.
  • Ekonomi: Hayvancılık, ticaret (İpek Yolu), savaş ganimeti. Göçebe ve yerleşik yaşam.

7. Sık yapılan hatalar

  • Mete Han'ı Göktürk hükümdarı sanmak. Asya Hun hükümdarıdır.
  • "Türk" adını taşıyan ilk devleti Hun sanmak. Göktürklerdir.
  • Orhun Yazıtlarını Uygurlara vermek. Göktürklere aittir.
  • Uygurların göçebe olduğunu sanmak. Yerleşik hayata geçtiler.
  • Çin Seddi'ni Türklerin yaptığını sanmak. Hunlara karşı Çinliler yaptı.

8. Konuyu toparla

Başlık Kısa not
Asya Hun İlk Türk devleti, Mete, onlu sistem
Avrupa Hun Kavimler Göçü (375), Attila
Göktürk Türk adı, Orhun Yazıtları
Uygur Yerleşik, Mani ve Budizm
Kut Yönetme hakkı Tanrı'dan
Töre Yazısız hukuk
Kurultay Danışma meclisi

Mini test

Soru 1

Asya Hun hükümdarı Mete Han ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

  1. AOrhun Yazıtları'nı diktirmiştir.
  2. BHun Devleti'ni Avrupa'ya taşımıştır.
  3. COrduyu onlu sisteme göre düzenlemiştir.
  4. DDevlete "Türk" adını vermiştir.
  5. EÇin Seddi'ni yaptırmıştır.
Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: C

  1. Mete Han, orduyu onluk, yüzlük, binlik ve onbinlik birimler hâlinde düzenlemiştir.
  2. Bu sistem sonraki Türk devletlerinin ordu teşkilatına örnek olmuştur. Doğru cevap C.

Diğer şıklar: A Orhun Yazıtları Göktürk dönemindedir / B Avrupa Hunları Balamir ve Attila dönemindedir / D Türk adını ilk Göktürkler kullanmıştır / E Çin Seddi Çinliler tarafından yapılmıştır.

Soru 2

"Türk" adını taşıyan ilk Türk devleti aşağıdakilerden hangisidir?

  1. AAsya Hun Devleti
  2. BAvrupa Hun Devleti
  3. CUygur Devleti
  4. DGöktürk Devleti
  5. EKarahanlı Devleti
Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: D

  1. Göktürk Devleti (552) "Türk" adıyla anılan ilk devlettir.
  2. Doğru cevap D.

Diğer şıklar: A ve B Hun adını taşır / C Uygur adını taşır / E İslamiyet sonrası devlet.

Soru 3

Uygur Devleti ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

  1. AGöçebe yaşamı sürdürmeyi tercih etmişlerdir.
  2. BOrhun Yazıtlarını diktirmişlerdir.
  3. CYerleşik hayata geçip Maniheizm'i benimsemiştir.
  4. DKavimler Göçü'nü başlatmışlardır.
  5. EYahudiliği resmî din olarak kabul etmişlerdir.
Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: C

  1. Uygurlar Karabalgasun ve Koço gibi şehirler kurarak yerleşik hayata geçti.
  2. Maniheizm ve Budizm'i benimsediler, Uygur alfabesini kullandılar. Doğru cevap C.

Diğer şıklar: A yerleşik yaşama geçtiler / B Göktürk dönemi / D Avrupa Hunları / E Hazarlar.

Soru 4

Türk devletlerinde yönetimi bağlayan, yazılı olmayan hukuk kuralları bütününe ne ad verilir?

  1. AKut
  2. BKurultay
  3. CTöre
  4. DTuğ
  5. EYabgu
Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: C

  1. Töre, Türk devletlerinde hükümdarı da bağlayan yazılı olmayan kurallardır.
  2. Doğru cevap C.

Diğer şıklar: Kut yönetme yetkisinin Tanrı'dan geldiği inanç / Kurultay danışma meclisi / Tuğ hükümdarlık sembolü / Yabgu yüksek yönetici unvanıdır.

Kendini dene

Kendini dene

Bilinen ilk Türk devleti hangisidir?

Asya Hun Devleti.

Kavimler Göçü'nü hangi topluluk başlattı?

Avrupa Hunları.

Orhun Yazıtları hangi döneme aittir?

Göktürk.

Yerleşik hayata geçen Türk devleti hangisidir?

Uygurlar.

Danışma meclisinin adı nedir?

Kurultay (toy).

Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.

Tarih-1 dersinin diğer konuları