Bu konuda ne öğreneceksin
Bir olayın gerçekten yaşandığını nasıl kanıtlarsın? Bir paranın üzerindeki yazıdan ne öğrenilir? Neden bazı yıllar "Hicri 1445", bazıları "Rumi 1440" diye geçer? Tarih, insanlığın geçmişini belgelere dayanarak, neden-sonuç ilişkisi içinde inceleyen bilimdir. Bu konuda tarihin tanımını ve yöntemini, tarihî kaynakları (yazılı, sözlü, görsel, arkeolojik), tarihin yardımcı bilimlerini, kronolojiyi ve takvimleri, zaman ölçülerini ve tarihin dönemlerini (Tarih Öncesi, İlk Çağ, Orta Çağ, Yeni Çağ, Yakın Çağ) öğreneceksin. Bu konu, diğer bütün Tarih ünitelerinin temelidir.
Hedefler
- Tarihin tanımını ve diğer bilimlerden farkını söylemek.
- Tarihî kaynakları türlerine göre ayırmak.
- Yardımcı bilim dallarını (arkeoloji, nümizmatik, epigrafya, paleografya, sfragistik, diplomatik, heraldik) görevleriyle eşleştirmek.
- Hicri, Rumi ve Miladi takvimlerin başlangıcını ve özelliklerini bilmek.
- Tarih dönemlerini sınırlarıyla (395, 1453, 1789) sıralamak.
- Tarihî olay, olgu ve kronoloji kavramlarını ayırt etmek.
1. Tarih nedir?
Tarih, geçmişte yaşanmış olayları zaman ve yer göstererek, neden-sonuç ilişkisi içinde, belgelere dayanarak inceleyen bilimdir.
- Tarihî olay: Belirli bir zamanda ve yerde gerçekleşen, bir kez yaşanan durumdur ve tekrarlanmaz (İstanbul'un fethi).
- Tarihî olgu: Birçok olayın sonucunda ortaya çıkan, uzun sürelere yayılan durumdur (Orta Çağ'daki feodalite, Sanayi Devrimi).
- Kronoloji: Olayları zaman sırasına dizen bilimdir.
- Tarihî çevre: Olayın geçtiği coğrafya ve toplumsal ortam.
Tarih geçmişi anlatır, ama deney yapılamaz. Tarihçi, belgeleri ve kaynakları inceler, karşılaştırır, çıkarım yapar. Tarihin diğer bilimlerden farkı olayların tekrar edilemez ve tek olmasıdır. Tarihçi nesnel davranmak zorundadır, ama yorumlar tarihçinin bakış açısına göre değişebilir.
2. Tarihî kaynaklar
| Tür | Örnek |
|---|---|
| Yazılı | Yazıtlar, kitabeler, fermanlar, yıllıklar, mektuplar, kanunlar, anılar, gazeteler |
| Sözlü | Destan, efsane, atasözü, türkü, masal, ninni |
| Görsel | Resim, fotoğraf, harita, minyatür, film |
| Arkeolojik (kalıntı) | Kazılarda bulunan eşya, yapı, silah, çanak çömlek |
| Mimari | Cami, kale, köprü, saray |
Kaynaklar birincil (olayı yaşayanın bıraktığı) ve ikincil (sonradan yazılan) olabilir. Birincil kaynaklar daha güvenilirdir ama yine de karşılaştırılarak kullanılır.
3. Tarihin yardımcı bilimleri
| Bilim | İncelediği alan |
|---|---|
| Arkeoloji | Kazı ve kalıntılar, eski yaşam izleri |
| Epigrafya | Taş, maden, ağaç üzerindeki yazıtlar (kitabeler) |
| Paleografya | Eski yazıları okuma ve çözme |
| Nümizmatik | Para ve madalyalar |
| Sfragistik | Mühür ve damgalar |
| Diplomatik | Resmî belgeler, ahitnameler, fermanlar |
| Heraldik | Arma ve flamalar |
| Antropoloji | İnsanın biyolojik ve kültürel yapısı |
| Etnografya | Halkların yaşam ve kültürleri |
| Filoloji | Dil ve yazı çalışması |
| Kronoloji | Olayların zamansal sıralanışı |
| Coğrafya, jeoloji, sosyoloji, ekonomi | Çevre, yer, toplum ve ekonomi |
4. Zaman ve takvim
- Miladi takvim: Hz. İsa'nın doğumu (MS 1). Güneş yılı esaslı. Bugünün evrensel takvimi.
- Hicri takvim: Başlangıcı Hz. Muhammed'in Mekke'den Medine'ye hicretidir (622). Ay yılı esaslıdır ve yaklaşık 354 gündür. Dinî günler için kullanılır.
- Rumi takvim: Osmanlı'da mali yıl için kullanılan, başlangıcı hicret olan ama güneş yılına dayanan takvim.
- Cumhuriyet dönemi: 1925'te Miladi takvime geçiş kararı alındı ve 1 Ocak 1926'dan itibaren uygulandı.
Zaman ölçüleri: Yıl, asır (yüzyıl), bin yıl, dönem. Çağ: Önemli bir olayla başlayıp önemli bir olayla biten, uzun tarih dilimi.
5. Tarih dönemleri
Tarih Öncesi (Prehistorya): Yazının bulunuşundan (M.Ö. 3200 civarı) öncesidir. Taş Devri (Paleolitik, Mezolitik, Neolitik), Maden Devri (Kalkolitik, Bronz, Demir) olarak ayrılır. Ateşin bulunması, tarıma geçiş (Neolitik), yerleşik hayat, tekerlek.
Tarih Çağları:
| Çağ | Başlangıç | Bitiş |
|---|---|---|
| İlk Çağ | Yazının bulunuşu (M.Ö. 3200 civarı) | Roma'nın ikiye ayrılması (395) |
| Orta Çağ | 395 | İstanbul'un fethi (1453) |
| Yeni Çağ | 1453 | Fransız İhtilali (1789) |
| Yakın Çağ | 1789 | Günümüz |
Bu dönemlendirme Avrupa merkezlidir. Türk tarihinde Orta Çağ'ın başlangıcı için farklı olaylar tartışılır, ama sınav ölçütü 395'tir.
6. Sık yapılan hatalar
- Yazının bulunuşunu Tarih Öncesi'nin sonu yerine Orta Çağ başı sanmak.
- Epigrafya (yazıt) ile nümizmatiği (para) karıştırmak.
- Olayla olguyu karıştırmak. Olay tek ve tekrarlanmaz, olgu uzun süreli ve tekrarlanabilir.
- Hicri takvimin güneş yılı esaslı olduğunu sanmak.
- Orta Çağ'ın başlangıcını 476 sanmak. Sınav ölçütü 395.
7. Konuyu toparla
| Başlık | Kısa not |
|---|---|
| Tarih | Belgeye dayanan, neden-sonuç, deney yok |
| Nümizmatik | Para ve madalya |
| Epigrafya | Yazıtlar |
| Paleografya | Eski yazıları okuma |
| Hicri takvim | 622, ay yılı |
| Orta Çağ | 395 ile 1453 arası |
| Yakın Çağ | 1789'dan günümüze |
Mini test
Soru 1
Madeni paraları ve madalyaları inceleyen tarih yardımcı bilimi aşağıdakilerden hangisidir?
- AArkeoloji
- BEpigrafya
- CNümizmatik
- DHeraldik
- EPaleografya
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: C
- Nümizmatik, para ve madalyaları inceler. Üzerlerindeki yazı, hükümdar adı ve tarih tarihçiye bilgi verir.
- Doğru cevap C.
Diğer şıklar: Arkeoloji kazı ve kalıntıları / Epigrafya yazıtları / Heraldik arma ve flamaları / Paleografya eski yazıların okunmasını inceler.
Soru 2
Aşağıdaki gelişmelerden hangisi insanlığı Tarih Öncesi çağlardan Tarih Çağları'na geçirmiştir?
- ATekerleğin icadı
- BAteşin bulunması
- CYazının bulunması
- DTarıma geçilmesi
- EMadenlerin işlenmesi
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: C
- Tarih Çağları, yazının bulunuşuyla (M.Ö. 3200 civarı, Sümerler) başlar.
- Yazılı belgeler sayesinde olaylar kayıt altına alınabilmiştir. Doğru cevap C.
Diğer şıklar: A, B, D ve E Tarih Öncesi çağlarda yaşanan gelişmelerdir.
Soru 3
Orta Çağ'ın başlangıcı olarak kabul edilen olay aşağıdakilerden hangisidir?
- Aİstanbul'un fethi (1453)
- BFransız İhtilali (1789)
- CYazının bulunuşu (M.Ö. 3200)
- DRoma'nın ikiye ayrılması (395)
- EHicret (622)
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: D
- Orta Çağ, 395'te Roma İmparatorluğu'nun Doğu ve Batı olarak ikiye ayrılmasıyla başlar.
- İstanbul'un fethi (1453) bu çağı bitirir. Doğru cevap D.
Diğer şıklar: A Orta Çağ'ın sonu / B Yakın Çağ'ın başı / C Tarih Çağları'nın başı / E İslam takviminin başlangıcı.
Soru 4
Hicri takvimle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- ABaşlangıcı Hz. Muhammed'in Medine'ye hicretidir.
- BGüneş yılı esas alınarak hazırlanmıştır.
- CBaşlangıcı Hz. İsa'nın doğumudur.
- DYılı 365 gündür ve artık yılı vardır.
- EOsmanlı'da yalnızca mali işlerde kullanılmıştır.
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: A
- Hicri takvim, 622'deki hicreti başlangıç alır ve ay yılı esaslıdır (yaklaşık 354 gün).
- Dinî günler Hicri takvime göre belirlenir. Doğru cevap A.
Diğer şıklar: B ve D Miladi ve Rumi takvimin özellikleri / C Miladi takvim / E Rumi takvim mali işlerde kullanıldı.
Kendini dene
Kendini dene
Para ve madalyaları inceleyen bilim nedir?
Nümizmatik.
Tarih Çağları hangi gelişmeyle başlar?
Yazının bulunuşuyla.
Orta Çağ hangi olayla başlar?
Roma'nın ikiye ayrılması (395).
Hicri takvimin başlangıcı nedir?
Hicret (622).
Yakın Çağ hangi olayla başlar?
Fransız İhtilali (1789).
Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.