Bu konuda ne öğreneceksin
Osmanlı Devleti'nin güçlü olduğu yıllarda Avrupa neden hızla değişiyordu? Karlofça Antlaşması neden "ilk toprak kaybı" olarak anılır? Lale Devri'nde Osmanlı Avrupa'ya nasıl açıldı? 17. yüzyılın sonu ile 18. yüzyılın ortası arasında Osmanlı Devleti, Duraklama ve Gerileme dönemlerini yaşadı. Bu konuda duraklama dönemini (1595-1699), Köprülüler'i, II. Viyana Kuşatması ve Karlofça'yı, Lale Devri'ni, Belgrad Antlaşması'nı, Küçük Kaynarca'yı ve dönemdeki ekonomik ve toplumsal sorunları öğreneceksin. AYT'de bu dönem savaş ve antlaşma kronolojisiyle sorulur.
Hedefler
- Duraklama dönemini başlatan etkenleri sıralamak.
- Köprülüler dönemini ve ıslahat çabalarını açıklamak.
- II. Viyana Kuşatması'nın ve Karlofça Antlaşması'nın sonuçlarını yorumlamak.
- Lale Devri'ni ve Avrupa'ya açılmayı anlatmak.
- Küçük Kaynarca Antlaşması'nın önemini söylemek.
- Dönemde bozulan kurumları (ordu, timar, maliye) ve çözüm arayışlarını bilmek.
1. Duraklama Dönemi (1595-1699)
Neden duraklama? Fetihlerle gelen gelirler durdu, sınırlar genişlemesini sürdüremedi. Ordu, timar ve maliye bozuldu. Avrupa'nın coğrafi keşiflerle zenginleşmesi, Atlantik ticareti Osmanlı'nın ticaret yollarını önemsizleştirdi. Altın ve gümüş akımı ve fiyat devrimi. Nüfus artışı, Celali isyanları. Saray ve harem etkisi (kadınlar saltanatı), kardeş katli yerine kafes sistemi nedeniyle padişahlar tecrübesiz kaldı.
- Haçova Savaşı (1596): III. Mehmet'in komutasında Avusturya'ya karşı.
- Zitvatorok Antlaşması (1606): Osmanlı, Avusturya (Habsburg) imparatorunu ilk kez eşit tanıdı. "Eşit" kabulü, Osmanlı'nın üstünlüğünün sona erişi kabul edilir.
- Celali isyanları (16. yüzyıl sonu-17. yüzyıl başı): Anadolu'da vergi ve asker yetersizliği nedeniyle. Köylüler topraktan koptu (büyük kaçgun).
- IV. Murat (1623-1640): Merkezi otoriteyi yeniden kurdu. Bağdat (1638) ve Revan (1635) seferleri. Kahve ve tütünü yasakladı.
- Köprülüler (1656-1710): Köprülü Mehmet Paşa sadrazamlığı. Fazıl Ahmet Paşa: Uyvar (1663), Girit (1669) fethi. Kara Mustafa Paşa: 1683 II. Viyana Kuşatması. Başarısız oldu. Kutsal İttifak (Avusturya, Lehistan, Venedik, Rusya) kuruldu.
2. Karlofça ve gerileme (1699-1774)
- Karlofça Antlaşması (1699): Osmanlı'nın ilk büyük toprak kaybı. Macaristan, Transilvanya Avusturya'ya, Mora ve Dalmaçya Venedik'e, Podolya Lehistan'a. Azak Rusya'ya (1700). Gerileme Dönemi'nin başı. Osmanlı ilk kez "savunma" konumuna geçti.
- Pasarofça Antlaşması (1718): Avusturya'ya karşı. Osmanlı Belgrad ve Banat'ı kaybetti. Lale Devri barış dönemidir.
- Belgrad Antlaşması (1739): Osmanlı'nın galip sayıldığı son büyük antlaşmalardan biri. Belgrad'ı Osmanlı geri aldı.
- 1768-1774 Osmanlı-Rus Savaşı: Çeşme Baskını (1770) (Osmanlı donanması yakıldı). Küçük Kaynarca Antlaşması (1774): Osmanlı için ağır sonuçlar (aşağıda).
3. Lale Devri (1718-1730)
- Sadrazam Nevşehirli Damat İbrahim Paşa ve III. Ahmet. Barış ve eğlence dönemi. Lale merakı, Nedim (şair), köşkler, Sadabad Sarayı.
- Avrupa'ya açılma: Yirmisekiz Mehmet Çelebi Fransa'ya elçi (1720-21). Avrupa'daki gelişmeleri ve sosyal hayatı tanıttı.
- İbrahim Müteferrika (1727): İlk Türk matbaası. Basılan ilk eser Vankulu Sözlüğü. Dinî kitaplar basılmadı.
- Sonu: Maliye bozuldu, halk üzerindeki baskı arttı. Patrona Halil İsyanı (1730) ile Lale Devri sona erdi.
4. Küçük Kaynarca Antlaşması (1774)
Osmanlı ile Rusya arasında imzalandı. Sonuçları:
- Kırım bağımsız oldu (1783'te Rusya'ya katıldı).
- Rusya, Karadeniz'de ticaret gemisi işletme ve Boğazlardan geçiş hakkı kazandı.
- Rusya, Ortodoks tebaanın haklarını koruma bahanesiyle Osmanlı'nın iç işlerine karışma imkânı buldu.
- Savaş tazminatı (4,5 milyon kuruş).
- Osmanlı'nın Türk ve Müslüman olmayan bir toprağı ilk kez kaybedişi ve halife-sultan unvanının Müslüman Kırım'a dayatılması.
- Osmanlı için kapitülasyonlar ve Rusya'nın Boğazlara yönelmesi.
5. Ekonomik ve toplumsal yapı
- Timar sistemi bozuldu. Yerine iltizam (mukataa gelirinin ihale ile verilmesi) ve malikâne (ömür boyu iltizam, 1695) geçti. Ayanlar (yerel eşraf) güçlendi.
- Yeniçeri ocağı bozuldu. Ticaretle uğraşmak, maaş için isyan etmek.
- Avrupa'ya ihracat için hammadde satışı, mamul alımı. Kapitülasyonlar Fransa'ya 1740'ta kalıcı hâle geldi.
- Islahat çabaları: Öncelikle askerî. Humbaracı Ocağı (Comte de Bonneval, Humbaracı Ahmet Paşa), Mühendishane. Batı tipi eğitim ve ordu yapılanması.
6. Sık yapılan hatalar
- Karlofça'yı Küçük Kaynarca ile karıştırmak. Karlofça 1699 Avusturya-Venedik-Lehistan, Küçük Kaynarca 1774 Rusya.
- Lale Devri'ni Tanzimat ile karıştırmak. Lale Devri 1718-1730.
- Belgrad Antlaşması'nı (1739) kayıp sanmak. Osmanlı Belgrad'ı geri aldı.
- Matbaayı Lale Devri'nde dinî kitaplar için kurulduğunu sanmak. Dinî eserler basılmadı.
- Zitvatorok'u Karlofça ile karıştırmak. Zitvatorok 1606, Karlofça 1699.
7. Konuyu toparla
| Başlık | Kısa not |
|---|---|
| Zitvatorok (1606) | Habsburg ilk kez eşit |
| 1683 | II. Viyana Kuşatması |
| Karlofça (1699) | İlk büyük toprak kaybı |
| Lale Devri | 1718-1730, matbaa, Nedim |
| Belgrad (1739) | Osmanlı galip |
| Küçük Kaynarca (1774) | Kırım bağımsız, Rus etkisi |
| Malikâne | Ömür boyu iltizam |
Mini test
Soru 1
Osmanlı Devleti'nin "ilk büyük toprak kaybı" olarak kabul edilen ve Gerileme Dönemi'nin başlangıcı sayılan antlaşma aşağıdakilerden hangisidir?
- AZitvatorok Antlaşması
- BPasarofça Antlaşması
- CKarlofça Antlaşması
- DBelgrad Antlaşması
- EKüçük Kaynarca Antlaşması
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: C
- Karlofça (1699), Kutsal İttifak ile yapılan savaş sonunda imzalandı.
- Macaristan, Transilvanya, Mora, Podolya gibi geniş topraklar kaybedildi. Doğru cevap C.
Diğer şıklar: A 1606 / B 1718 / D 1739 Osmanlı kazandı / E 1774 Rusya ile yapıldı.
Soru 2
Lale Devri'nde (1718-1730) yaşanan gelişmelerden biri aşağıdakilerden hangisidir?
- AYeniçeri Ocağı kaldırılmıştır.
- BTanzimat Fermanı ilan edilmiştir.
- CKanun-ı Esasi kabul edilmiştir.
- Dİlk Türk matbaası kurulmuştur.
- EKırım Rusya'ya bırakılmıştır.
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: D
- Lale Devri'nde İbrahim Müteferrika 1727'de ilk Türk matbaasını kurdu.
- Ayrıca Yirmisekiz Mehmet Çelebi Fransa'ya elçi gönderildi. Doğru cevap D.
Diğer şıklar: A 1826 / B 1839 / C 1876 / E 1774-1783.
Soru 3
1774 Küçük Kaynarca Antlaşması'nın sonuçlarından biri aşağıdakilerden hangisidir?
- AOsmanlı Belgrad'ı geri almış, Avusturya ile barış yapmıştır.
- BMacaristan Avusturya'ya, Mora Venedik'e bırakılmıştır.
- CLale Devri başlamış, İbrahim Müteferrika matbaa kurmuştur.
- DKırım bağımsız olmuş, Rusya Ortodoksları koruma hakkı kazanmıştır.
- EOsmanlı Fransa'ya kalıcı kapitülasyon hakları tanımıştır.
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: D
- Osmanlı ile Rusya arasında yapılan antlaşmayla Kırım bağımsız hâle geldi.
- Rusya, Ortodoks tebaanın koruyuculuğu bahanesiyle Osmanlı iç işlerine karışma imkânı kazandı. Doğru cevap D.
Diğer şıklar: A 1739 / B 1699 / C 1718 / E 1740.
Soru 4
Osmanlı Devleti'nin Avusturya, Lehistan, Venedik ve Rusya'dan oluşan Kutsal İttifak'la savaşmasına yol açan olay aşağıdakilerden hangisidir?
- AHaçova Savaşı
- BII. Viyana Kuşatması
- CÇeşme Baskını
- DRevan Seferi
- EPatrona Halil İsyanı
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: B
- 1683'te Kara Mustafa Paşa komutasındaki Osmanlı ordusu Viyana'yı kuşattı ama başarısız oldu.
- Bunun ardından Avrupa devletleri Kutsal İttifak'ı kurdu ve Osmanlı'yı Karlofça'ya götüren savaş başladı. Doğru cevap B.
Diğer şıklar: A 1596 / C 1770 / D 1635 / E 1730.
Kendini dene
Kendini dene
Osmanlı'nın ilk büyük toprak kaybını getiren antlaşma hangisidir?
Karlofça (1699).
İlk Türk matbaasını kim kurdu?
İbrahim Müteferrika.
Lale Devri hangi olayla sona erdi?
Patrona Halil İsyanı (1730).
Kırım hangi antlaşmayla bağımsız oldu?
Küçük Kaynarca (1774).
Ömür boyu iltizam sistemine ne denir?
Malikâne.
Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.