Yolumnet

AYT · Tarih-2

Sermaye ve Emek

Yaklaşık 14 dakikalık okuma · Son güncelleme 2026-10-24

Bu konuda ne öğreneceksin

Kapitalizm nedir? İşçi hareketleri neden doğdu? Osmanlı'da yabancı sermaye neden bu kadar etkili oldu? Balta Limanı Antlaşması neden Osmanlı ekonomisinin kırılma noktası sayılır? Sanayi Devrimi'nden sonra dünya ekonomisi kapitalizm ve emperyalizm etrafında şekillendi. Bu konuda kapitalizmin özelliklerini, liberalizm ve sosyalizmi, işçi hareketlerini, Osmanlı ekonomisini (kapitülasyonlar, Balta Limanı, dış borçlar, Düyun-ı Umumiye), yabancı yatırımları ve Osmanlı'daki işçi ve sanayi gelişimini öğreneceksin.

Hedefler

  1. Kapitalizm, liberalizm ve sosyalizm kavramlarını ayırt etmek.
  2. İşçi hareketlerinin nedenlerini ve sonuçlarını açıklamak.
  3. Osmanlı'da kapitülasyonları ve Balta Limanı Antlaşması'nın etkisini yorumlamak.
  4. Osmanlı'nın dış borçlanma sürecini ve Düyun-ı Umumiye'yi sıralamak.
  5. Yabancı sermayenin yatırımlarını (demiryolu, banka) söylemek.
  6. Osmanlı'daki sanayi, işçi ve ticaret gelişmelerini bilmek.
Sermaye ve Emek · Sosyal Kale

1. Kapitalizm, liberalizm, sosyalizm

  • Kapitalizm: Özel mülkiyet, serbest piyasa ve kâr amacına dayanan ekonomi sistemi. Sermaye sahibi (burjuva) ile işçi (proletarya) arasında ilişki.
  • Liberalizm: Bireysel özgürlük, serbest ticaret, devletin ekonomiye sınırlı müdahalesi. Adam Smith (Ulusların Zenginliği, "görünmez el").
  • Sosyalizm: Eşitlik ve ortak mülkiyet. Karl Marx ve Friedrich Engels, Komünist Manifesto (1848). İşçi sınıfının sömürüsüne tepki. Sendika ve işçi partileri.
  • Emperyalizm: Sanayileşmiş devletlerin hammadde ve pazar için sömürge edinme politikası.

2. İşçi hareketleri

Sanayi Devrimi'nden sonra fabrikalarda işçiler uzun çalışma saatleri (12-16 saat), düşük ücret, çocuk ve kadın işçiliği, kötü yaşam koşulları yaşadı.

  • Makine kırıcılığı (Luddizm). Daha sonra sendikalar ve grevler.
  • 1886 Chicago: 8 saatlik iş günü grevi. 1 Mayıs İşçi Bayramı olarak anıldı.
  • Sonuçları: İş yasaları, sendika hakkı, sosyal güvenlik, sosyal devlet anlayışı. 1864 Birinci Enternasyonal.
  • Osmanlı'da: 1909 Tatil-i Eşgal Kanunu: Grev yasağı. İşçi sınıfı küçük ama oluşuyordu (Selanik, İstanbul, Zonguldak).

3. Osmanlı ekonomisi ve kapitülasyonlar

Kapitülasyonlar: Osmanlı'nın bazı devletlerin tüccarlarına tanıdığı ticari ayrıcalıklar. 1535 Fransa. Başlangıçta ayrıcalık ve iyi niyet, sonra hukuki ve ekonomik bağımlılığa dönüştü. Konsolosluk mahkemeleri, düşük gümrük.

  • 1838 Balta Limanı Ticaret Antlaşması (İngiltere): Yed-i vahid (tekel) sistemi kaldırıldı, yabancı tüccara serbest ticaret. İç ticarette yabancı tüccarın ayrıcalıkları arttı. Gümrük vergisi çok düşük (%3). Yerli üretim zayıfladı, Osmanlı Avrupa için hammadde sağlayıcısı ve mamul madde pazarı oldu. Diğer devletlerle de benzer antlaşmalar yapıldı.
  • Osmanlı'nın sanayi ve zanaat üretimi (dokuma) çöktü.

4. Dış borçlar ve mali bağımsızlık

  • 1854: Kırım Savaşı sırasında ilk dış borç. Fransa ve İngiltere'den.
  • 1860-1875: Borç sarmalı. Savaş ve saray masrafları, borçların borçla ödenmesi.
  • 1875 Ramazan Kararnamesi: Osmanlı iflas etti (borçların faizinin yarısı).
  • 1881 Muharrem Kararnamesi: Düyun-ı Umumiye İdaresi. Osmanlı'nın dış borçlarının tahsili için yabancı alacaklıların yönettiği kurum. Tuz, tütün, damga gelirlerine el kondu. Mali bağımsızlık fiilen kaybedildi.
  • Osmanlı Bankası (1856): Başlangıçta İngiliz-Fransız sermayesi. Merkez bankası işlevi, ilk kâğıt para (Kaime, 1840).
  • Yabancı sermaye yatırımları: Demiryolları (İzmir-Aydın İngiliz, Bağdat Demiryolu Alman, 1903), liman, tramvay, elektrik, tütün (Reji). Hammadde ihracatı ve limanlara bağlanma.
  • Tarım: Pamuk, tütün, kuru yemiş ihracatı. Çiftlik sistemi.

5. Osmanlı'da sanayi ve ticaret

  • Sanayi: Hereke Fabrikası, Feshane (fes), Bakırköy Bez Fabrikası, Zeytinburnu Demir. Devlet eliyle sanayileşme çabaları, ancak sınırlı.
  • Ticaret: Gayrimüslim tüccar (Rum, Ermeni, Yahudi) aracılık rolü. Müslüman tüccar azdı. Millî iktisat fikri (II. Meşrutiyet sonrası: Ziya Gökalp, Millî İktisat).
  • Sanayi Teşvik Kanunu (1913): Yerli sanayiyi destekleme.
  • Kooperatifçilik ve Millî Bankalar (İtibar-ı Milli, 1917).
  • İşçi: Küçük, dağınık. Tatil-i Eşgal Kanunu (grev yasağı).

6. Sık yapılan hatalar

  • Kapitülasyonları Lozan'dan önce kaldırılmış sanmak. 1923'te kaldırıldı.
  • Balta Limanı'nı Fransa ile sanmak. İngiltere ile.
  • Düyun-ı Umumiye'yi Osmanlı Bankası ile karıştırmak.
  • Kapitalizmi yalnızca Sanayi Devrimi öncesi sanmak. Sonrasında yerleşti.
  • Sosyalizmi Marx'tan önce Adam Smith'e atfetmek. Smith liberalizmin kurucusu.

7. Konuyu toparla

Başlık Kısa not
Kapitalizm Özel mülkiyet ve serbest piyasa
Sosyalizm Marx, ortak mülkiyet
Balta Limanı (1838) İngiltere, serbest ticaret
1854 İlk dış borç
1875 Ramazan Kararnamesi, iflas
1881 Düyun-ı Umumiye İdaresi
1 Mayıs İşçi bayramı

Mini test

Soru 1

1838 Balta Limanı Ticaret Antlaşması'nın sonuçlarından biri aşağıdakilerden hangisidir?

  1. Aİç gümrükleri ve vergileri artırmıştır.
  2. BYabancı tüccarın faaliyetlerini kısıtlamıştır.
  3. CYerli sanayiyi koruma altına almıştır.
  4. DKapitülasyonları ortadan kaldırmıştır.
  5. EYed-i vahidi kaldırmış, serbest ticaret getirmiştir.
Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: E

  1. Balta Limanı Antlaşması ile İngiliz tüccara serbest ticaret hakkı tanındı ve Osmanlı'daki tekeller kaldırıldı.
  2. Düşük gümrük vergisi yerli üretimi zayıflattı. Doğru cevap E.

Diğer şıklar: A ve B tam tersi / C yerli sanayi çöktü / D kapitülasyonlar sürdü, 1923'te kalktı.

Soru 2

Osmanlı dış borçlarının tahsili amacıyla 1881'de kurulan, yabancı alacaklıların yönettiği kurum aşağıdakilerden hangisidir?

  1. AOsmanlı Bankası
  2. BSanayi ve Maadin Bankası
  3. CDüyun-ı Umumiye İdaresi
  4. DZiraat Bankası
  5. EReji İdaresi
Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: C

  1. 1875'te iflas eden Osmanlı, 1881 Muharrem Kararnamesi ile borçları ödemek için Düyun-ı Umumiye İdaresi'ni kurdu.
  2. Bu kurum tuz, tütün ve damga gibi gelirleri doğrudan topladı. Doğru cevap C.

Diğer şıklar: A 1856 banka / B ve D yerli bankalar / E tütün tekeli işletmesi.

Soru 3

1848'de Komünist Manifesto'yu yayımlayan ve sosyalizm düşüncesinin kurucuları arasında yer alan düşünür aşağıdakilerden hangisidir?

  1. AAdam Smith
  2. BKarl Marx
  3. CJohn Locke
  4. DJean-Jacques Rousseau
  5. EMontesquieu
Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: B

  1. Karl Marx, Friedrich Engels ile birlikte Komünist Manifesto'yu yayımladı.
  2. İşçi sınıfının sömürüsüne karşı sosyalizmi savundu. Doğru cevap B.

Diğer şıklar: A liberalizm / C doğal haklar / D toplum sözleşmesi / E kuvvetler ayrılığı.

Soru 4

Osmanlı Devleti ilk dış borcu hangi savaş sırasında almıştır?

  1. A93 Harbi
  2. BBalkan Savaşları
  3. CTrablusgarp Savaşı
  4. DKırım Savaşı
  5. EI. Dünya Savaşı
Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: D

  1. Osmanlı Devleti, Kırım Savaşı'nın masraflarını karşılamak için 1854'te İngiltere ve Fransa'dan ilk dış borcu aldı.
  2. Sonraki yıllarda borçlar artarak 1875 iflasına yol açtı. Doğru cevap D.

Diğer şıklar: Diğer savaşlar daha sonradır.

Kendini dene

Kendini dene

Balta Limanı hangi devletle yapıldı?

İngiltere.

İlk dış borç hangi yılda alındı?

Düyun-ı Umumiye hangi yılda kuruldu?

Komünist Manifesto'yu kim yazdı?

Karl Marx ve Friedrich Engels.

İşçi Bayramı hangi tarihte kutlanır?

1 Mayıs.

Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.

Tarih-2 dersinin diğer konuları