Bu konuda ne öğreneceksin
Avrupa 15. yüzyıldan sonra neden bu kadar hızlı değişti? Kristof Kolomb neden Hindistan'a batıdan gitmeye çalıştı? Fransız İhtilali'nin fikirleri neden Osmanlı gibi çok uluslu devletleri tehdit etti? Rönesans, Reform, Coğrafi Keşifler, Bilimsel Devrim, Aydınlanma, Sanayi Devrimi ve Fransız İhtilali, Avrupa'yı dönüştüren büyük gelişmelerdir. Bu konuda bu gelişmelerin nedenlerini ve sonuçlarını, Osmanlı'ya etkilerini ve Osmanlı'nın bu değişim karşısındaki tutumunu öğreneceksin. AYT'de "nedensonuç" ve "ilk" soruları çıkar.
Hedefler
- Rönesans ve Reform'un nedenlerini ve sonuçlarını açıklamak.
- Coğrafi Keşiflerin nedenlerini ve sonuçlarını sıralamak.
- Bilimsel Devrim ve Aydınlanma düşüncesini tanımak.
- Fransız İhtilali'nin ilkelerini ve etkilerini yorumlamak.
- Sanayi Devrimi'nin ekonomik ve toplumsal sonuçlarını söylemek.
- Osmanlı'nın bu gelişmelere karşı tepkisini ve ilk ıslahat girişimlerini anlatmak.
1. Rönesans ve Reform
Rönesans (14.-16. yüzyıl, İtalya): "Yeniden doğuş". Antik Yunan-Roma kültürüne dönüş. Hümanizm (insan merkezli düşünce), akıl ve bilim. Sanat: Leonardo da Vinci, Michelangelo, Raffaello. Edebiyat: Dante, Petrarca. Neden İtalya? Zengin ticaret şehirleri (Venedik, Floransa), Bizans âlimlerinin gelişi (1453), matbaa (Gutenberg, 1450 civarı).
Reform (16. yüzyıl): Katolik Kilisesi'ne tepki. Martin Luther (1517) 95 tez. Protestanlık doğdu. Kalvin (İsviçre). Katolik Kilisesi'nin mutlak otoritesi sarsıldı, Karşı Reform. Augsburg Barışı (1555): Prenslerin dinini seçme hakkı. Ulusal diller ve dinî metinlerin yerel dillere çevrilmesi.
2. Coğrafi Keşifler (15.-16. yüzyıl)
Nedenler:
- Osmanlı'nın doğu ticaret yollarını (Baharat ve İpek Yolu) kontrol etmesi ve yüksek vergiler.
- Pusula, usturlap, kadırga yerine karaka ve kervel gibi gemi ve harita teknolojisi.
- Merkantilizm (altın ve gümüşün zenginlik sayılması), yeni pazar ve hammadde arayışı.
- Rönesans'ın merak ve bilimi, Hristiyanlığı yayma isteği.
Önemli keşifler:
- Bartolomeo Diaz (1488): Ümit Burnu. Vasco da Gama (1498): Hindistan'a deniz yolu. Kristof Kolomb (1492): Amerika. Magellan (1519-1522): Dünya turu, Dünya'nın yuvarlaklığı kanıtlandı.
Sonuçları: Ticaret merkezi Akdeniz'den Atlantik'e kaydı. Sömürgecilik başladı. Altın ve gümüş akışı, fiyat devrimi. Burjuvazinin gücü arttı. Osmanlı ve İtalyan şehirleri zayıfladı. Avrupa zenginleşti.
3. Bilimsel Devrim ve Aydınlanma
- Bilimsel Devrim: Kopernik (Güneş merkezli sistem), Galile (teleskop), Kepler, Newton (evrensel çekim, 17. yüzyıl). Gözlem ve deneye dayalı bilim.
- Aydınlanma Çağı (18. yüzyıl): Aklın ve bilimin egemenliği. Locke (doğal haklar), Montesquieu (kuvvetler ayrılığı, Kanunların Ruhu), Rousseau (toplum sözleşmesi, halk egemenliği), Voltaire (düşünce ve din özgürlüğü). Ansiklopedi (Diderot).
4. Fransız İhtilali (1789)
- Nedenler: Mutlak monarşi, sınıfsal eşitsizlik (soylular, din adamları ayrıcalıklı, burjuva ve köylü yük altında), mali kriz, Aydınlanma fikirleri.
- 1789: Bastille baskını. İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirisi. "Özgürlük, eşitlik, kardeşlik."
- Sonuçları: Milliyetçilik ve ulus devlet fikri yayıldı. Halk egemenliği, hukuk eşitliği, anayasal rejim. Çok uluslu imparatorluklarda (Osmanlı, Avusturya, Rusya) azınlık isyanlarını tetikledi (Sırp, Yunan). Napolyon savaşları Avrupa'yı karıştırdı.
5. Sanayi Devrimi (18. yüzyıl sonu, İngiltere)
- Nedenler: Sömürgelerden gelen hammadde ve sermaye, zengin kömür ve demir, bilimsel buluşlar, tarım devrimi (nüfus artışı, iş gücü), siyasi istikrar.
- Buluşlar: James Watt (buhar makinesi), dokuma tezgâhları, demiryolu, buharlı gemi.
- Sonuçları: Fabrikalar ve şehirleşme, işçi sınıfı (proletarya), kapitalizm ve burjuvazi. Sömürgecilik ve emperyalizm (hammadde ve pazar). Sosyalizm ve işçi hareketleri. Çevre kirliliği.
6. Osmanlı ve değişim
- Tepki: Osmanlı Avrupa'yı başlangıçta "geri" olarak gördü. Ordu ve askerî teknoloji alanında yenilgilerle ıslahatlar başladı.
- III. Selim (1789-1807): Nizam-ı Cedid (yeni düzen), Avrupa tarzı ordu, ilk daimi elçilikler (Londra, Paris, Berlin, Viyana). Yeniçeri ve ulema tepkisi ile Kabakçı Mustafa İsyanı (1807) ile tahttan indirildi.
- Fransız İhtilali'nin etkisi: Milliyetçilik fikri Balkanlar'a ulaştı. Sırp (1804) ve Yunan (1821) isyanları.
- Napolyon'un Mısır seferi (1798): Avrupa devleti doğrudan Osmanlı toprağına girdi.
7. Sık yapılan hatalar
- Coğrafi Keşifleri yalnızca merak sonucu sanmak. Osmanlı hâkimiyeti ve ticaret yolları da nedendir.
- Reform'u Rönesans ile karıştırmak. Reform dinîdir.
- Montesquieu'yu toplum sözleşmesi ile, Rousseau'yu kuvvetler ayrılığı ile eşleştirmek.
- Sanayi Devrimi'ni Fransa'da başlamış sanmak. İngiltere'de başladı.
- Fransız İhtilali'nin etkisini yalnızca Fransa'ya özgü sanmak. Milliyetçilik akımını yaydı.
8. Konuyu toparla
| Başlık | Kısa not |
|---|---|
| Rönesans | İtalya, hümanizm, matbaa |
| Reform | Luther 1517, Protestanlık |
| Coğrafi Keşifler | Atlantik ticareti, sömürgecilik |
| Aydınlanma | Akıl, kuvvetler ayrılığı, toplum sözleşmesi |
| Fransız İhtilali | Milliyetçilik, eşitlik |
| Sanayi Devrimi | İngiltere, buhar makinesi |
| Nizam-ı Cedid | III. Selim, ordu ıslahatı |
Mini test
Soru 1
Coğrafi Keşiflerin başlıca nedenlerinden biri aşağıdakilerden hangisidir?
- ATicaret yollarının Osmanlı denetiminde olması
- BFransız İhtilali'nin yayılması ve milliyetçilik
- CBuhar makinesinin icadı ve fabrikalaşma
- DProtestanlığın doğuşu ve Kilise'nin zayıflaması
- ESanayi Devrimi'nin başlaması ve işçi sınıfı
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: A
- Osmanlı'nın Baharat ve İpek Yolu'nu denetlemesi, Avrupalıları yeni deniz yolları aramaya itti.
- Pusula, harita ve gemi teknolojisindeki gelişmeler de bu keşifleri mümkün kıldı. Doğru cevap A.
Diğer şıklar: B 1789 / C Sanayi Devrimi'nin buluşu / D 1517 / E keşiflerin sonucudur.
Soru 2
Martin Luther'in 1517'de yayımladığı 95 tez ile başlayan hareket aşağıdakilerden hangisidir?
- ARönesans
- BReform
- CAydınlanma
- DFransız İhtilali
- EBilimsel Devrim
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: B
- Martin Luther, Katolik Kilisesi'nin af (endüljans) satışına karşı 95 tezini ilan etti.
- Bu hareket Protestanlığın doğmasına ve Kilise'nin otoritesinin sarsılmasına yol açtı. Doğru cevap B.
Diğer şıklar: A sanat ve kültür / C 18. yüzyıl / D 1789 / E Kopernik, Galile.
Soru 3
Sanayi Devrimi ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- AFransa'da başlamış, yalnızca tarımı etkilemiştir.
- B
- yüzyılda yaşanmış, Rönesans'ı doğurmuştur.
- COsmanlı'da başlamış, ordu ıslahatını doğurmuştur.
- DYalnızca tarımı etkilemiş, şehirleşmeyi azaltmıştır.
- Eİngiltere'de başlamış, işçi sınıfını doğurmuştur.
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: E
- Sanayi Devrimi 18. yüzyılın sonlarında İngiltere'de başladı.
- Buhar makinesi, fabrikalaşma ve şehirleşme ile işçi sınıfı ve kapitalizm ortaya çıktı. Doğru cevap E.
Diğer şıklar: A İngiltere'de / B 18. yüzyıl sonu / C Avrupa'da / D sanayi ve toplum yapısı değişti.
Soru 4
Fransız İhtilali'nin çok uluslu imparatorluklar üzerindeki etkisi aşağıdakilerden hangisidir?
- AAzınlıkların devlete bağlılığı artmıştır.
- BMilliyetçilik akımı tamamen durmuştur.
- CMutlak monarşiler büyük güç kazanmıştır.
- DTicaret yolları Akdeniz'e kaymıştır.
- EMilliyetçilik yayıldı, azınlık isyanları çıktı.
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: E
- İhtilal, eşitlik ve özgürlük yanında milliyetçilik fikrini yaydı.
- Osmanlı, Avusturya ve Rusya gibi çok uluslu devletlerde azınlıklar bağımsızlık istemeye başladı (Sırp ve Yunan isyanları). Doğru cevap E.
Diğer şıklar: A, B ve C tam tersi / D coğrafi keşiflerin etkisi.
Kendini dene
Kendini dene
Rönesans hangi ülkede başladı?
İtalya.
Reform hareketini kim başlattı?
Martin Luther.
Kuvvetler ayrılığını kim savundu?
Montesquieu.
Sanayi Devrimi nerede başladı?
İngiltere.
Osmanlı'da ilk daimi elçilikleri kim açtı?
III. Selim.
Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.