MS 2. Yüzyıldan 15. Yüzyıla Felsefe

Bu konuda ne öğreneceksin

Roma’nın çöküşünden Rönesans’a kadar geçen bin yıldan fazla süre boyunca felsefe, tek tanrılı dinlerin gölgesinde gelişti. Bu dönemde en çok tartışılan konu akıl ile inanç (iman) ilişkisiydi. Hem Hristiyan Batı’da hem İslam dünyasında Yunan felsefesi yeniden yorumlandı. Bu konuda Hristiyan felsefesini (Patristik ve Skolastik), İslam felsefesini (Kindi, Farabi, İbn Sina, Gazali, İbn Rüşd), bu dönemin temel sorunlarını ve tümeller tartışmasını öğreneceksin.

1. Genel özellikler

Bu dönemde felsefe:

• Din merkezlidir. “Felsefe teolojinin hizmetçisidir (ancilla theologiae)” anlayışı Batı’da yaygındır.
• Akıl-iman ilişkisi temel sorundur. İnanç ile akıl nasıl bağdaşır? Hangisi önce gelir?
• Tek tanrılı din (Hristiyanlık, İslam, Yahudilik) esasına dayanır. Evren ve insan Tanrı’nın yaratması olarak ele alınır.
• Yunan felsefesi, özellikle Platon ve Aristoteles, yeniden yorumlanır.
• Tanrı’nın varlığına dair deliller geliştirilir.

Dönemler:

• Hristiyan Felsefesi: Patristik (MS 2. yüzyıldan 8. yüzyıla) ve Skolastik (9. yüzyıldan 15. yüzyıla).
• İslam Felsefesi: 8. yüzyıldan 12. yüzyıla, en parlak dönemi 9 ile 12. yüzyıl.
• Yeni Platonculuk (3. yüzyıl, Plotinos) ve Yahudi felsefesi (Maimonides).

2. Hristiyan felsefesi

Patristik felsefe (Kilise babaları)

Kilise babaları, Hristiyan inancını felsefeyle savunan ve temellendiren düşünürlerdir. İlk dönem Hristiyan düşünürler Hristiyanlığa yönelik eleştirilere felsefe aracılığıyla karşı çıkmıştır, bu çabalar apoloji (savunma) olarak adlandırılır. Orta Çağ’da akıl, vahyin (dinin) emrine sunulmuş, vahyin akıl üstü olduğu düşünülmüştür. Felsefe, Hristiyanlığı akılla savunmak için kullanılır. En önemli temsilcisi Augustinus’tur.

Augustinus (354 ile 430):

• Platon ve Yeni Platonculuktan etkilenmiştir.
• İman akıldan önce gelir: “Anlamak için inanıyorum.” İman, akla yol gösterir.
• Kötülük sorunu: Kötülük, iyiliğin yokluğudur, kendi başına bir varlığı yoktur. Kötülük insanın özgür iradesinin kötüye kullanılmasıdır.
• Zaman: Zaman Tanrı’nın yaratmasıdır, insanın bilincinde (geçmiş, şimdi, gelecek) vardır.
• Eserleri: İtiraflar, Tanrı Devleti.

Yeni Platonculuk (Plotinos, MS 3. yüzyıl): Her şey “Bir”den (Tek) taşar (sudur). Ruh Bir’e dönmek ister. Hristiyan ve İslam düşüncesini etkilemiştir.

Skolastik felsefe

Skolastik, “okul felsefesi” demektir. Kilise ve manastır okullarında yetişen düşünürler. Platon ve Aristoteles’in felsefesi, Hristiyan öğretisiyle uyumlu hale getirilmeye çalışılır. 12 ve 13. yüzyılda İslam felsefesinden (özellikle İbn Rüşd ve İbn Sina’nın çevirilerinden) etkilenmiştir.

• Tertullianus (160 ile 225): Tanrı’nın varlığının akıla aştığını savunur ve akıl-iman tartışmalarını şekillendirmiştir.
• Anselmus (1033 ile 1109): “Anlamak için inanıyorum.” Ontolojik delil: Tanrı, “kendisinden daha büyüğü düşünülemeyen varlık”tır, bu yüzden gerçekte vardır.
• Abelardus (12. yüzyıl): Tümeller tartışmasında ılımlı bir görüş (kavramcılık). Aklın inanç konusunda kullanılmasını savundu.
• Thomas Aquinas (13. yüzyıl, 1225 ile 1274): Skolastiğin en büyük düşünürü. Akıl ile iman uyumludur, çelişmez. Aristoteles felsefesini Hristiyanlıkla uzlaştırır. Tanrı’nın varlığı için beş yol (delil), özellikle kozmolojik delil. Doğa ile doğaüstü, akıl ile vahiy birbirini tamamlar. Eseri: Summa Theologiae.
• Duns Scotus ve William of Ockham (14. yüzyıl): Ockham nominalizmi savundu. “Gereksiz varsayımlar yapma” (Ockham’ın usturası). Akıl ile inancı birbirinden ayırdı. Skolastiğin çözülmesine katkıda bulundu.
• Roger Bacon (13. yüzyıl): Deneyin önemini vurguladı, deneysel bilimin habercisidir.

Tümeller tartışması

Soru: Tümel kavramlar (insan, ağaç, güzellik) gerçekten var mıdır, yoksa yalnızca zihnimizde ya da isim olarak mı?

• Realizm (gerçekçilik): Tümeller gerçekten vardır, tek tek nesnelerden önce ya da onlardan bağımsızdır (Platon çizgisi, Anselmus, Aquinas’ın ılımlı biçimi).
• Nominalizm (adcılık): Gerçekte yalnızca tek tek nesneler vardır, tümeller yalnızca isimlerdir (ses). (Roscelin, Ockham).
• Kavramcılık (konseptüalizm): Tümeller zihinde kavram olarak vardır. (Abelardus).

3. İslam felsefesi

Doğuşu: Abbasiler döneminde (8 ile 9. yüzyıl) Beytü’l-Hikme’de Yunanca, Süryanice, Farsça ve Sanskritçe eserler Arapçaya çevrildi. Aristoteles, Platon ve Yeni Platonculuk etkili oldu. Kur’an ve hadislerin akılla anlaşılması isteği, felsefe ile dinin ilişkisini bir sorun haline getirdi.

Temsilciler:

• Kindi (801 ile 873): İlk İslam filozofu, “Arap filozofu” olarak anılır. Felsefe ile dinin uyumlu olduğunu savundu. Yunan felsefesini Arapçaya kazandırdı. Matematik, astronomi, tıp, müzik.
• Farabi (870 ile 950): “Muallim-i Sani (İkinci Öğretmen)” (Birinci Öğretmen Aristoteles). Mantık ve metafizik. Din ile felsefe uyumludur, farklı yollarla aynı hakikate ulaşır. Siyaset felsefesi: “Erdemli Şehir (el-Medinetü’l-Fazıla)” Mutluluğu hedefleyen, aklı güçlü yöneticinin başında olduğu şehir. Müzikte de önemlidir.
• İbn Sina (980 ile 1037): Felsefe, tıp ve matematik. “Şifa” (felsefe ansiklopedisi), “el-Kanun fi’t-Tıb” (tıp kitabı, yüzyıllarca Avrupa’da okutuldu). “Uçan adam” deneyi: Duyulardan yalıtılmış bir insan kendi varlığını yine de bilir, ruh bedenden ayrıdır. Zorunlu varlık (Vacibü’l-vücud): Varlığı kendinden olan Tanrı, mümkün varlıkların nedenidir. Aklın ve vahyin uyumu.
• Gazali (1058 ile 1111): “Tehafütü’l-Felasife” (Filozofların Tutarsızlığı): Filozofların (Farabi, İbn Sina) bazı görüşlerini (evrenin ezeliliği, Tanrı’nın cüzileri bilmemesi, bedenin dirilmemesi) eleştirir. Nedensellikte Tanrı’nın rolünü vurgular. İhya-u Ulumi’d-Din: Tasavvuf ve ahlak.
• İbn Rüşd (1126 ile 1198): Aristoteles şârihi (yorumcusu). “Tehafütü’t-Tehafüt” adlı eseriyle Gazali’ye cevap verdi. Din ile felsefe aynı hakikate götürür, akıl ile vahiy çelişmez. Latin Batı’da Aristoteles’in tanınmasını ve skolastiği etkiledi (Averroesçilik).
• İbn Haldun (1332 ile 1406): “Mukaddime”. Toplum ve tarih felsefesi, asabiyet, devletlerin doğuşu ve çöküşü. Sosyolojinin öncüsü sayılır.
• Diğer: İhvan-ı Safa, İbn Bacce, İbn Tufeyl (Endülüs, “Hayy bin Yakzan”).

Türk-İslam düşüncesi: Yusuf Has Hacib, Ahmed Yesevi, Mevlana, Yunus Emre (tasavvuf ve ahlak).

4. Yahudi felsefesi ve Rönesans’a geçiş

• Maimonides (İbn Meymun, 12. yüzyıl): Yahudi felsefesinin büyük temsilcisi. Din ile aklı uzlaştırmaya çalıştı. “Şaşkınların Kılavuzu.” İbn Rüşd’den etkilenmiştir.
• İslam ve Hristiyan felsefesinin etkileşimi: İspanya’da Toledo gibi merkezlerde Arapçadan Latinceye çeviriler yapıldı. Böylece Aristoteles ve İslam bilginlerinin eserleri Avrupa’ya ulaştı.
• 14 ve 15. yüzyılda Rönesans ve hümanizm: İnsan merkezli düşünce, antik felsefeye dönüş, bilim ve deney.

• Din felsefenin merkezine geçiyorAkıl-iman ilişkisi temel sorun olur.
• Beytü’l-Hikme’de çeviriler yapılıyorİslam dünyasında felsefe gelişir.
• Gazali filozofları eleştiriyorİbn Rüşd “Tehafütü’t-Tehafüt” ile cevap verir.
• İslam bilginlerinin eserleri Latinceye çevriliyorAristoteles Avrupa’da yeniden etkili olur.

Düşünürler sırayla

Düşünürleri yaşadıkları sırayla gör ve her birinin görüşünü hatırla.

5. Konuyu toparla

Mini test

Kendini dene

Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.