Bu konuda ne öğreneceksin
Felsefe Antik Yunan’da sistemli hâle gelirken, Anadolu’nun Ege kıyısındaki Milet’te ilk sorulardan biri şuydu: “Her şeyin ilk maddesi, kökeni nedir?”. Bu soru bin yılı aşkın bir süre boyunca düşünürleri meşgul etti. Bu konuda İlk Çağ felsefesinin dönemlerini (MÖ 6. yüzyıldan MS 2. yüzyıla), doğa filozoflarını, Sofistleri, Sokrates, Platon ve Aristoteles’i ile Helenistik dönem okullarını (Epikurosçuluk, Stoacılık, Septisizm) öğreneceksin.
Hedefler
- İlk Çağ felsefesinin dönemlerini sıralamak.
- Doğa filozoflarının arkhe (ilk ilke) hakkındaki görüşlerini eşleştirmek.
- Sofistler ile Sokrates’in bilgi ve ahlak anlayışını karşılaştırmak.
- Platon ve Aristoteles’in temel görüşlerini açıklamak.
- Helenistik dönem felsefe okullarını tanımak.
1. Dönemler
- Doğa (Sokrates Öncesi) Dönemi (MÖ 6. ve 5. yüzyıl): Evrenin ilk ilkesi (arkhe) araştırıldı.
- Sofistler ve Sokrates (MÖ 5. yüzyıl): İlgi insana, bilgiye ve ahlaka yöneldi.
- Klasik Dönem (MÖ 4. yüzyıl): Platon ve Aristoteles.
- Helenistik ve Roma Dönemi (MÖ 4. yüzyıl sonundan MS 2. yüzyıla): Epikuros, Stoa, Septisizm. Felsefe bireyin mutluluğu ve huzuru üzerinde yoğunlaştı.
2. Doğa filozofları
Milet Okulu (İyonya)
- Thales (Tales, MÖ 624 ile 546): Bilinen ilk Yunan filozofu kabul edilir. Arkhe sudur. Her şey sudan oluşur ve suya döner. Evreni mitlerle değil, tek bir doğal maddeyle açıklaması önemlidir.
- Anaksimandros: Arkhe apeiron (sınırsız, belirsiz, nitelikçe sınırlandırılmamış). Evren bu sonsuz ve belirsiz maddeden doğar.
- Anaksimenes: Arkhe havadır. Yoğunlaşıp seyrelmekle her şey ortaya çıkar.
Diğerleri
- Pythagoras: Philosophia terimini ilk kullanan kişi olarak bilinir. Ona göre bilgelik tanrılara özgüdür, insan onu sevip ona ulaşmaya çalışır. Sayıların evrenin özü olduğunu söyledi. Evren sayısal ilişkilerle uyum içindedir. Müziğe ve matematiğe katkı.
- Herakleitos (Efes): Arkhe ateş, evrenin özü sürekli değişim. “Aynı ırmakta iki kez yıkanılmaz.” Evrene hükmeden yasa logos’tur. Karşıtların birliği.
- Parmenides (Elea): Varlık tektir, değişmez ve sonsuzdur. Değişim ve çokluk duyuların yanılgısıdır. “Varlık vardır, yokluk yoktur.” Gerçeği akıl bulur. Zenon (Elea) hocasını savunmak için paradokslar öne sürdü.
- Empedokles: Dört element (toprak, su, hava, ateş) ve iki güç (sevgi ve nefret). Çoğulcu.
- Anaksagoras: Evreni düzenleyen nous (akıl). Her şeyde her şeyden bir parça vardır.
- Demokritos: Atomculuk. Evren boşluk içinde hareket eden bölünemez atomlardan oluşur. Materyalist. Ruh da atomlardan oluşur.
3. Sofistler
Sofistler MÖ 5. yüzyılda ücretle hitabet (retorik) ve bilgi öğreten gezgin öğretmenlerdi. Dikkat doğadan insana çevrildi.
- Protagoras: “İnsan her şeyin ölçüsüdür.” Bilgi ve ahlak göreceldir, kişiye ve topluma göre değişir (rölativizm). Mutlak doğru yoktur.
- Gorgias: “Hiçbir şey yoktur. Olsa bile bilinemez. Bilinse bile başkasına aktarılamaz.” (septik görüş)
- Eleştiri: Sofistler doğruyu araştırmaktan çok ikna etmeye önem verdiği için eleştirilmiştir. Sokrates ve Platon karşı çıkmıştır.
4. Sokrates (MÖ 470 ile 399)
- Yazı yazmamıştır. Görüşlerini öğrencisi Platon’dan öğreniyoruz.
- Dikkati insanın ahlaki ve bilgi sorunlarına çevirmiştir. “Kendini bil.” (Delphi tapınağındaki söz)
- Bilgi ve erdem: “Erdem bilgidir.” Doğruyu bilen kötülük yapmaz.
- Yöntemi: Diyalog (karşılıklı konuşma). Önce ironi (karşıdakinin bilgisizliğini sorularla ortaya çıkarma), sonra ebelik (doğurtma, maiyetik) yoluyla doğru bilgiyi kişinin kendisinin bulmasını sağlar. “Bildiğim tek şey hiçbir şey bilmediğimdir.”
- Evrensel kavramlar: Adalet, cesaret gibi kavramların tanımını arar, evrensel bilgiyi savunur. Sofistlerin göreceliğine karşıdır.
- Ölümü: Gençleri yoldan çıkarmak ve tanrıları inkâr suçlamasıyla yargılandı, baldıran zehri içerek öldü (MÖ 399).
5. Platon (MÖ 427 ile 347)
Sokrates’in öğrencisi, Akademia’nın kurucusudur.
- İdealar kuramı: Gerçek varlık idealar âlemindedir (değişmez, sonsuz, evrensel formlar). Duyularla gördüğümüz duyular âlemi idealarının gölgesi ya da kopyasıdır. İkici anlayış. En yüksek ide İyi ideasıdır.
- Mağara alegorisi: Zincirli insanlar mağarada duvardaki gölgeleri gerçek sanır (sanı). Filozof mağaradan çıkıp gerçek ışığı (idealar) görür (bilgi). Platon’a göre bilgi gerekçelendirilmiş doğru inançtır.
- Bilgi: Gerçek bilgi idealar hakkındaki akıl bilgisidir (episteme). Duyu bilgisi (doksa) yanıltıcıdır. Anımsama: Ruh idealar âlemini daha önce görmüştür, öğrenme hatırlamadır.
- Ahlak ve devlet: Dört erdem: Bilgelik, cesaret, ölçülülük, adalet. İdeal devlette toplum üç sınıftır (yöneticiler-filozof krallar, askerler, üreticiler). Filozoflar yönetmelidir.
- Sanat: Taklidin taklidi olarak değerini düşük görür.
- Önemli eserleri: Devlet, Phaidon, Sofist, Şölen.
6. Aristoteles (MÖ 384 ile 322)
Platon’un öğrencisi, Lykeion’un kurucusudur. Büyük İskender’in hocasıdır.
- Platon’u eleştirir: İdealar duyular âleminden ayrı değildir, nesnelerin içindedir. Gerçek varlık tek tek nesnelerdir (töz = madde + biçim).
- Madde ve form: Her varlık madde (neyden) ve biçim (form)’den (ne olduğu) oluşur.
- Dört neden: Maddi, biçim, etkin, erek (amaç). Teleolojik evren anlayışı.
- İlk hareket ettirici: Evrenin ilk nedeni, hareket etmeyen ilk hareket ettirici (Tanrı).
- Mantık: Mantığın kurucusu. Kıyas (tasım) teorisi. “Organon”.
- Bilgi: Deney ve gözlemi önemser. Bilgi duyulardan başlar, akıl işler.
- Ahlak: Erdem etiği. Mutluluk (eudaimonia), erdem iki aşırı uç arasında orta yoldur.
- Siyaset: İnsan siyasal bir varlıktır (zoon politikon).
- Sanat: Taklit (mimesis) doğal bir eğilimdir, tragedya katharsis sağlar.
- Önemli eserleri: Metafizik, Nikomakhos’a Etik, Politika, Poetika.
7. Helenistik ve Roma dönemi
- Epikurosçuluk (Epikuros): Amaç haz ve ruh dinginliğidir (ataraksia). Ölüm korkusu yersizdir. Atomculuğu benimser. Aşırı hazdan kaçınır.
- Stoacılık (Zenon, Epiktetos, Marcus Aurelius): Doğaya ve akla uygun yaşa. Tutkulardan arınmak, kaderi sükûnetle kabul etmek, apatheia. Dünya vatandaşlığı.
- Septisizm (Pyrrhon): Kesin bilgi imkânsızdır, yargıdan kaçınılmalıdır (epokhe). Ruh huzuru böyle bulunur.
- Yeni Platonculuk (Plotinos): Platon’un görüşlerinin yeniden yorumu (MS 3. yüzyıl).
- Evrenin ilk maddesi aranıyorDoğa filozofları arkhe’yi (su, hava, ateş, atom) araştırır.
- İlgi doğadan insana kayıyorSofistler ve Sokrates ortaya çıkar.
- Sofistler bilgiyi göreceli görüyorSokrates evrensel kavramı ve tanımı arar.
- Platon idealar âlemini gerçek sayıyorAristoteles gerçeğin nesnelerin içinde olduğunu savunur.
Filozoflar sırayla
Filozofları yaşadıkları sırayla gör ve her birinin görüşünü hatırla.
8. Konuyu toparla
| Filozof | Temel görüş |
|---|---|
| Thales | Arkhe su |
| Anaksimandros | Arkhe apeiron |
| Anaksimenes | Arkhe hava |
| Herakleitos | Ateş, sürekli değişim, logos |
| Parmenides | Varlık değişmez |
| Demokritos | Atomculuk |
| Protagoras | İnsan her şeyin ölçüsü |
| Sokrates | Erdem bilgidir, diyalog, ironi |
| Platon | İdealar kuramı |
| Aristoteles | Madde-form, mantık, erdem etiği |
| Epikuros | Haz ve ataraksia |
| Stoa | Doğaya uygun yaşa |
Mini test
Soru 1
Evrenin ilk maddesinin (arkhe) hava olduğunu, her şeyin havanın yoğunlaşıp seyrelmesiyle ortaya çıktığını söyleyen Milet okulu filozofu aşağıdakilerden hangisidir?
- AThales
- BAnaksimandros
- CAnaksimenes
- DHerakleitos
- EDemokritos
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: C
- Arkhe'yi hava olarak gören Milet filozofu Anaksimenes'tir.
- Doğru cevap C.
Diğer şıklar: Thales Thales arkhe olarak suyu göstermiştir / Anaksimandros Anaksimandros arkhe olarak apeironu göstermiştir / Herakleitos Herakleitos arkhe olarak ateşi göstermiştir / Demokritos Demokritos atomculuğu savunmuştur.
Soru 2
“İnsan her şeyin ölçüsüdür.” diyerek bilginin ve ahlakın kişiye ve topluma göre değiştiğini savunan filozof ve görüşü aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?
- ASokrates, evrensel doğru
- BPlaton, idealar kuramı
- CAristoteles, mantık
- DParmenides, değişmezlik
- EProtagoras, rölativizm
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: E
- Bu söz Sofist Protagoras'a aittir ve görecelik (rölativizm) anlamına gelir.
- Doğru cevap E.
Diğer şıklar: Sokrates, evrensel doğru Sokrates göreceliğe karşıdır / Platon, idealar kuramı Platon değişmez idealar savunur / Aristoteles, mantık Aristoteles mantığın kurucusudur / Parmenides, değişmezlik Parmenides varlığın değişmez olduğunu savunur.
Soru 3
Önce karşısındakini sorularla bilgisizliğini fark ettirerek (ironi), sonra doğru bilgiyi onun kendisine buldurarak (ebelik) ilerleyen ve “erdem bilgidir” diyen filozof aşağıdakilerden hangisidir?
- ASokrates
- BPlaton
- CAristoteles
- DProtagoras
- EEpikuros
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: A
- İroni ve ebelik Sokrates'in diyalog yönteminin iki aşamasıdır.
- “Erdem bilgidir” sözü de ona aittir. Doğru cevap A.
Diğer şıklar: Platon Platon idealar kuramıyla bilinir / Aristoteles Aristoteles mantığın kurucusudur / Protagoras Protagoras bilgiyi göreceli kabul eder / Epikuros Epikuros haz ve ruh dinginliğini savunur.
Soru 4
Gerçek varlığın duyularla gördüğümüz âlemden ayrı, değişmez ve evrensel idealar âleminde olduğunu savunan filozof ile bu görüşü eleştirerek varlığın nesnelerin içinde olduğunu savunan öğrencisi sırasıyla aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?
- AAristoteles, Platon
- BPlaton, Aristoteles
- CSokrates, Platon
- DThales, Anaksimenes
- EParmenides, Herakleitos
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: B
- İdealar âlemini savunan Platon'dur.
- Bu görüşü eleştiren öğrencisi Aristoteles'tir. Doğru cevap B.
Diğer şıklar: Aristoteles, Platon sıralama ters verilmiş / Sokrates, Platon Sokrates Platon’un hocasıdır, idealar kuramı Platon’undur / Thales, Anaksimenes ikisi de Milet okulunun doğa filozoflarıdır / Parmenides, Herakleitos ikisi değişim ve değişmezlik tartışmasının taraflarıdır.
Kendini dene
Kendini dene
İlk filozof kimdir?
Thales.
Sokrates’in diyalog yöntemindeki iki aşama nedir?
İroni ve ebelik.
İdealar kuramı kime aittir?
Platon.
Mantığın kurucusu kimdir?
Aristoteles.
“İnsan her şeyin ölçüsüdür” kimin sözüdür?
Protagoras.
Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.