Din Felsefesi

Bu konuda ne öğreneceksin

Din, insanlık tarihinin her döneminde yaşamın merkezinde olan bir olgudur. İnsanlar neden dine ihtiyaç duyar, Tanrı’nın varlığı akılla gösterilebilir mi, din ile bilim çatışır mı, kötülüğün varlığı Tanrı inancıyla nasıl bağdaşır? Din felsefesi bu soruları akıl ve eleştirel düşünce yoluyla, herhangi bir dinin inanç esaslarına bağlı kalmadan inceler. Bu konuda din felsefesinin konusunu, Tanrı’nın varlığına ilişkin delilleri, Tanrı ve evren ilişkisi hakkındaki görüşleri, kötülük sorununu ve din ile akıl, bilim ilişkisini öğreneceksin.

1. Din felsefesi nedir

Din felsefesi, dini felsefi yöntemle, yani akıl yürütme, eleştiri ve kavram analiziyle inceleyen felsefe alanıdır. Dini savunmak ya da çürütmek amacı taşımaz, dinle ilgili temel soruları tartışır.

Din felsefesinin soruları:

• Din nedir? İnsan neden dine ihtiyaç duyar?
• Tanrı var mıdır? Varlığı nasıl gösterilebilir?
• Tanrı’nın özellikleri (sonsuzluk, kudret, bilgi, iyilik) nelerdir?
• Kötülük sorunu: Tanrı varsa kötülük neden vardır?
• Mucize ve vahiy mümkün müdür?
• Ruh, ölümden sonra yaşam ve ahiret.
• Din ile akıl, din ile bilim, din ile ahlak ilişkisi nasıldır?
• Dinî dil (kutsal metinlerin dili) nasıl anlaşılır?

Din, genel olarak doğaüstü bir tanrısal güç ya da varlıkla ilgili inançların, bu varlığa yönelik manevi eğilimlerin ve ona yapılan ibadetin oluşturduğu sistemdir. Kutsal güce inancın içeriği ve ibadet biçimi dinlere göre değiştiği için dinin kesin bir tanımını yapmak zordur. Dinde mutlak bir iman söz konusudur ve çıkarım yapılırken inanç öğretilerine dayanılır.

Din felsefesi ile din bilimleri (teoloji, kelam) farkı: Kelam ve teoloji belli bir dinin inanç esaslarını temel alarak o dini açıklar ve savunur. Din felsefesi ise herhangi bir dinin inanç esasına bağlı olmadan tarafsız bir bakışla inceler. Teoloji sözcük anlamıyla “tanrı bilimi”dir ve belli bir dinin kendi içsel mantığı çerçevesinde o dinin inançlarını gerekçelendirir ve savunur. Bu yüzden eleştirel değil savunmacıdır, her dinin kendi teolojisi vardır (Yahudi, Hristiyan, İslam teolojisi gibi).

Din felsefesinde dört temel problem öne çıkar: Tanrı’nın varlığına ilişkin görüşler, Tanrı’nın varlığına yönelik argümanlar, evrenin sonluluğu ve sonsuzluğu ve ruhun ölümsüzlüğü.

2. Tanrı’nın varlığına ilişkin deliller

Ontolojik (varlıkbilimsel) delil: Anselmus: Tanrı, “kendisinden daha büyüğü düşünülemeyen varlık”tır. Eğer yalnızca düşüncede olsaydı, hem düşüncede hem gerçekte var olan bir varlık ondan daha büyük olurdu. Bu yüzden Tanrı gerçekte de vardır. Descartes benzer bir delil kullanmıştır. Tanrı kavramından varlığına geçilir. Akıl yürütme şöyledir: Tanrı mükemmel bir varlık olarak tanımlanır. Mükemmel olan bir şeyin var olmaması imkânsızdır. O hâlde Tanrı mükemmelliği gereği zorunlu olarak vardır. Eleştiri: Yalnızca zihinsel bir tanımdan yola çıkarak dış dünyadaki bir gerçekliğe ulaşılamaz.

Kozmolojik (evrenbilimsel) delil: Evrendeki her şeyin bir nedeni vardır. Nedenler zinciri sonsuza kadar gidemez, bu zincirin bir ilk nedeni olmalıdır. Bu ilk neden Tanrıdır (kendi kendisinin de nedeni olan ilk neden). Eleştiri: Evreni oluşturan parçaların bir nedene sahip olmasından, evrenin bütününün de bir ilk nedeni olduğu sonucuna ulaşılamaz. Aristoteles (“ilk hareket ettirici”), Thomas Aquinas, Farabi, İbn Sina, Gazali’nin delillerine temel olmuştur.

Teleolojik (gaye, amaç, düzen) delil: Evrendeki düzen, uyum ve amaçlılık bir akıllı yaratıcıya işaret eder. Bir saatin varlığı nasıl saatçiyi gerektiriyorsa evrenin düzeni de bir tasarımcıyı gerektirir. William Paley gibi düşünürler. Düzen tesadüfen ya da kendiliğinden oluşmuş olamaz, bu düzeni yaratan bir zekâ ve güç olmalıdır. Eleştiri: Evrende gözlemlenen genetik hastalıklar, bedensel kusurlar ve yıkıcı doğal afetler kusursuz bir uyum ve düzen bulunduğu fikrini çürütür.

Ahlaki delil: Kant: Ahlak yasası ve ödev bilinci, adaletin sonunda gerçekleşmesi için Tanrı’nın varlığını gerektirir. Kant’a göre Tanrı’nın varlığı kuramsal akılla kanıtlanamaz ama pratik akıl (ahlak) için bir postulattır.

Dinî deneyim delili: İnsanın yaşadığı manevi tecrübeler, vicdan ve sezgi.

Bu delillerin her biri eleştiri de almıştır. Delillerin kesin ispat değil, akıl yürütme yoluyla gerekçelendirme olduğu söylenebilir.

3. Tanrı ve evren ilişkisi

4. Kötülük sorunu, evren ve ruh

Bir yanda Tanrı’nın sonsuz iyi, güçlü ve bilen olduğu inancı, öte yanda dünyada acı, haksızlık ve kötülüğün varlığı vardır. “Tanrı iyi ise kötülüğü neden engellemiyor?” sorusu kötülük problemidir. Bu sorunun cevabı arayışına teodise (Tanrı’yı savunma) denir (Leibniz).

Verilen cevaplardan bazıları:

• İnsanın özgür iradesi: İnsan özgür bırakıldığı için kötülük yapabilir.
• Kötülük göreceli ve geçicidir. Kötülük, iyiliğin yokluğudur. Büyük bir bütünün parçasıdır.
• İmtihan: Kötülük insanı geliştirir ya da sınar.
• Tanrı’nın amacını bilemeyiz.
• Kötülük sorunu, ateistler tarafından Tanrı’nın olmadığına dair bir delil olarak da kullanılır (kötülük argümanı). Akıl yürütme şöyledir: Tanrı mutlak iyi ve her şeye kadir ise kötülükleri engellemesi beklenir. Kötülükleri yok etme gücü yoksa güçsüzdür ve mükemmel olamaz. Gücü olup yapmıyorsa doğası kötü olmalıdır. İki durumda da kötülüğün varlığı Tanrı’nın varlığı ya da mükemmelliğiyle çeliştiği için Tanrı’nın varlığı düşünülemez. Eleştiri: Kötülüklerin kaynağı Tanrı değil, insanın özgür seçimleridir.

Evrenin sonlu ya da sonsuz olması

20. yüzyılın başlarına kadar evren, başlangıcı ve sonu olmayan, değişmez ve durağan bir yapı olarak görülüyordu. Einstein’ın görelilik kuramı ile Friedmann ve Lemaitre’in çalışmaları evrenin genişleyen bir yapıya sahip olduğunu ortaya koydu. Bu anlayışa göre evren büyük patlama (big bang) ile başlayan sonlu bir geçmişe sahiptir. Zaman ve mekân bu başlangıçla birlikte ortaya çıkmıştır.

• Sonlu evren görüşü: Kindi: Değişim zamanın, zaman da evrenin başlangıcı ve sonu olduğunun kanıtıdır. Evren Tanrı tarafından belli bir zamanda yaratılmıştır. Gazali: Evren Tanrı’nın bilgisi ve iradesi dâhilinde belli bir zamanda yaratılmıştır ve iradesiyle son bulacaktır. Ezelî ve ebedî olan yalnızca Tanrı’dır. Thomas Aquinas: Yaratılıştan önce yalnızca Tanrı vardı, evren hiçten yaratıldığı için sonsuz olamaz.
• Sonsuz evren görüşü: Aristoteles: Maddeye şeklini veren ezelî ve ebedî formun varlığı evrenin de sonsuz olduğunu gösterir. İbni Sina: Evren Tanrı ile birlikte ezelden beri vardır. Tanrı evrene zaman bakımından değil, bir sebebin sonuca önceliği gibi öz bakımından öncedir. Spinoza: Evren ve Tanrı özdeştir, Tanrı’nın mutlak doğasından çıkan her şey sonsuzdur.

Ruhun ölümsüzlüğü

Tek tanrılı dinler ruhun ölümden sonra sonsuza kadar var olacağını savunur. Hinduizm gibi reenkarnasyon inancı olan dinlerde ruh farklı bedenlerde yeniden doğar. Pozitif bilimler ruhu bilimsel olarak algılanamaz ve kanıtlanamaz olduğu için reddeder.

• Ruhun ölümlü olduğunu savunan: Epikuros: Ruh bedenin bir parçasıdır, maddeseldir ve atomlardan oluşur. Beden ölünce ruh da dağılır ve yok olur.
• Ruhun ölümsüz olduğunu savunanlar: Platon: Ruh bedene girmeden önce idealar dünyasında bulunur, bedenin ölümünden sonra da yaşamaya devam eder. Farabi: Ruh bedenle birlikte meydana gelir ama varlığını sürdürmek için bedene ihtiyaç duymaz. Beden öldükten sonra evrensel akılla birleşerek varlığını sürdürür. Bu ölümsüzlük yalnızca bilgi ve erdem yoluyla ruhunu geliştirenler için geçerlidir. İbni Sina: Ruh bedeni yöneten ve bedene üstün olan bir tözdür. Beden yok olsa da ruh varlığını sonsuza kadar sürdürür.

5. Din, akıl ve bilim

Din ile akıl ilişkisi:

• Akıl ve iman uyumludur. Akıl, dini anlamaya yardımcıdır. Farabi, İbn Rüşd, Thomas Aquinas bu görüştedir.
• İman akıldan önce gelir (fideizm, imancılık): Din aklın ötesindedir, akılla doğrulanamaz. İnanç mantıksal bir temellendirmeye tabi tutulamaz, akıl-inanç arasında çelişki söz konusudur. İnsan önce inanır, sonra bilir. Tertullianus ve Kierkegaard bu yönde düşünür. Pascal inancı akıldan önce getirir ama aklı dışlamaz: “Gerçeği yalnız usla kavrayamayız, gönülle de biliriz.” Fideizm daha çok Hristiyanlıkta rağbet görür. Katı fideizm İslamiyet’le bağdaşmaz, çünkü İslamiyet aklı temele alan, yaşamda aklı rehber kılan bir dindir.
• Akıl-iman birlikteliği (temelcilik): İnancın akla uygun temellere ve kanıtlara dayandırılması, gerekçelendirilmesi gerekir. Yeterli makul kanıt yoksa inanmak doğru değildir.
• Gönül kavramı: İnancın temellendirilmesinde ve Tanrı’ya varışta aracı akıl değil gönüldür. Akılcı düşünmenin değersiz olmadığı, dinî doğruları anlamada ve yaşama yansıtmada aklın rehberliğine ihtiyaç duyulduğu da kabul edilir. Gazali’ye göre iman üç mertebelidir: taklit imanı (başkalarının örnek alınarak benimsenmesi), istidlal imanı (akıl yürütme ve delillendirmeye dayalı) ve yakîn (ariflerin imanı) (kalbî tecrübe ve manevi sezgiyle ulaşılan kesin inanç).
• Akıl iman için tek ölçüttür (rasyonalizm): Akla aykırı dini inançlar kabul edilmemelidir.

Din ile bilim: Bilim, doğadaki olayları gözlem ve deneyle, neden ve nasıl sorularıyla inceler. Din ise anlam, değer, amaç, ahlak ve kutsal üzerine kuruludur. Bu ilişki hakkında iki yaklaşım vardır:

• Çatışma: Din ve bilim birbirine aykırıdır.
• Uyum ya da farklı alanlar: Din ve bilim farklı sorulara cevap verir, çatışmak zorunda değildir.

6. Dinin işlevleri

Din felsefesi ve din sosyolojisi, dinin insan ve toplum için şu işlevleri olduğunu belirtir:

• Anlam ve teselli: Hayatın ve ölümün anlamını açıklar, acı ve kayıpta destek olur.
• Ahlaki rehberlik: Değerler ve davranış kuralları.
• Toplumsal bütünleşme: Ortak inanç ve ritüeller.
• Kimlik ve kültür.

• Evrendeki her şeyin bir nedeni olduğu savunuluyorKozmolojik delil, ilk nedene ulaşılır.
• Evrendeki düzen ve uyum vurgulanıyorTeleolojik delil, akıllı bir tasarımcıdan söz edilir.
• Tanrı evreni yaratıp bırakmış sayılıyorDeizm.
• Tanrı’nın varlığının bilinemeyeceği söyleniyorAgnostisizm.

7. Konuyu toparla

Mini test

Kendini dene

Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.