Ahlak Felsefesi

Bu konuda ne öğreneceksin

Kimse görmese de bulduğun cüzdanı sahibine vermen, bir arkadaşına zararı olsa bile doğruyu söylemen, haksızlığa karşı çıkman. Bunlar birer ahlaki tercihtir. Neyin doğru, neyin yanlış, neyin iyi, neyin kötü olduğu hem toplumun hem de filozofların uzun süre üzerinde durduğu sorudur. Ahlak felsefesi (etik) bu soruları ele alır. Bu konuda ahlak ile etik farkını, ahlaki eylemin özelliklerini, ahlaki özgürlük ve sorumluluğu, vicdanı ve başlıca ahlak görüşlerini (erdem etiği, ödev ahlakı, faydacılık, hazcılık) öğreneceksin.

1. Ahlak ve etik

• Ahlak (moral): İnsanların toplumsal davranışlarını düzenleyen yazısız kurallar toplamıdır. Bir toplumda neyin iyi, neyin kötü olduğunu belirleyen, davranışları yönlendiren kurallar, değerler ve alışkanlıklardır. Her toplumun kendine özgü değerleri olduğu gibi insanlığın ortak kabul ettiği değerler de vardır.
• Etik (ahlak felsefesi): Ahlakı felsefi olarak inceleyen disiplindir. “İyi nedir?”, “Ödev nedir?”, “İnsan özgür müdür?” gibi sorulara cevap arar.
• Hukuk: Devletin koyduğu ve yaptırımı yasalarla (ceza, para) uygulanan kurallardır. Ahlak kurallarının yaptırımı ise vicdan ve toplumun tepkisidir.

2. Ahlaki eylemin özellikleri

Bir davranışın ahlaki eylem sayılabilmesi için:

• Bilinçli olmalıdır (ne yaptığını bilerek).
• Özgür iradeyle yapılmalıdır (zorla değil, seçerek).
• Sorumluluk yüklemelidir (sonuçlarını üstlenmek).
• Bir değer yargısı içermelidir (iyi ya da kötü, doğru ya da yanlış olarak değerlendirilebilmelidir).

Örnek. Zorla bir şey yaptırılan kişiye ya da refleks hareketlere ahlaki sorumluluk yüklenmez. Çocuk ve akıl hastası bilinçli ve özgür karar veremediği için sınırlı sorumludur.

Ahlaki yargılar “iyi”, “kötü”, “doğru”, “yanlış” gibi değer bildirir ve olması gerekeni belirtir (normatif). Bilimsel yargılar ise olanı anlatır (betimleyici).

Vicdan: Kişinin eylemlerini iyi ya da kötü olarak değerlendiren iç yargı gücüdür. Kişiye ahlaki doğruyu hatırlatır, yanlış eylem sonrası pişmanlık duyurur.

3. Ahlaki özgürlük ve sorumluluk

Ahlaki sorumluluk, özgürlüğe dayanır. İnsan eylemlerinde özgür değilse (tamamen zorunlu ve belirlenmişse) sorumluluktan söz edilemez. Bu yüzden özgür irade ile determinizm tartışması etikle iç içedir.

İnsanın eylemlerinde özgür olup olmadığı konusunda dört görüş vardır:

• Determinizm: Her olay bir neden-sonuç zincirine bağlıdır. İnsanın eylemleri önceki durumların ve doğa yasalarının kaçınılmaz sonucudur. İnsan özgür değildir, bu yüzden sorumlu tutulamaz. Schopenhauer: “Yaptığımız şeyleri olduğumuz kişi olduğumuz için yaparız. Karakterimizi değiştiremeyiz.”

• Fatalizm (kadercilik): Evrendeki tüm olaylar Tanrı tarafından belirlenmiştir ve insan bunu değiştiremez. İnsan özgür değildir.

• İndeterminizm (özgürlükçülük): Her şey neden-sonuçla açıklanamaz, bazı olaylar rastlantısaldır. İnsan eylemleri tamamen belirlenmiş değildir, bu yüzden özgür irade mümkündür ve insan sorumludur.

• Otodeterminizm (ahlaki özerklik): İnsan özgürlüğünü kendi bilinçli seçimleri ve içsel gelişimiyle kazanır. Farkındalığını artırarak ve bilgi edinerek kendi eylemlerini belirler.

• Sartre: İnsan özgürlüğe mahkûmdur. Seçimlerinden tamamen sorumludur. Kendini bahane edemez.

• Kant: İnsan ahlaksal eylemlerde özgürdür, bu yüzden sorumludur. Kişinin iradesi dışında gerçekleşen durumların sonuçlarından sorumlu tutulamaz.

• Anselmus: İrade iyi ile kötü arasında seçim yapabilme yetisidir. Günah işleyebilmek özgürlüğün parçası değil, onu sınırlayan durumdur. Günah işleyen bunu kendi iradesiyle yaptığı için sorumludur, Tanrı sorumlu tutulamaz.

• Sorumluluk bireysel (kendi eyleminden), toplumsal (çevreden) ve evrensel olabilir.

4. Başlıca ahlak görüşleri

Evrensel ahlak yasasının imkânı ahlak felsefesinin önemli problemlerinden biridir. Bir görüşe göre ahlak yasaları ve değerler görelidir, toplumlara, insanlara ve zamana göre değişir. Diğer görüşe göre ahlak yasaları mutlak, evrensel ve nesneldir. Dürüstlük, yardımseverlik, doğruluk, adalet, cesaret gibi herkesin kabul ettiği değerler vardır. Kitaba göre evrensel ahlak yasasının varlığını Sokrates, Mill, Farabi ve Kant kabul eder, Epikuros, Bentham, Hobbes ve Stirner kabul etmez.

Erdem etiği (Sokrates, Platon, Aristoteles)

• Sokrates: “Erdem bilgidir.” Doğruyu bilen kişi kötülük yapmaz, kötülük bilgisizlikten gelir.
• Platon: Dört temel erdem: Bilgelik, cesaret, ölçülülük (itidal), adalet.
• Farabi: İnsanın hayatının amacı mutluluktur ve mutluluk bilgiyle elde edilir. Bu bilgi, faal akılla temasa geçerek hakikatin bilgisine ulaşan peygamberlerin insanlara aktardığı bilgidir.
• Aristoteles: Amaç **mutluluk (eudaimonia)**tur. Mutluluk erdemli yaşamla elde edilir. Erdem, iki aşırı uç arasında bir orta yoldur (cesaret, korkaklık ile gözü karalık arasında, cömertlik, cimrilik ile savurganlık arasında). Erdem alışkanlıkla kazanılır.

Ödev ahlakı (Kant)

Immanuel Kant’a göre ahlaki değer eylemin sonucunda değil, niyetinde ve ödeve uygunluğundadır.

• Dünyada koşulsuz iyi olan tek şey iyi niyettir (iyi irade).
• Kategorik buyruk: “Öyle davran ki, davranışının ilkesi aynı zamanda evrensel bir yasa olabilsin.” Bir eylem, herkesin aynı şekilde yapmasını isteyebileceğin biçimdeyse ahlakidir.
• İnsanı hiçbir zaman yalnızca araç olarak görme, her zaman amaç olarak gör.
• Ahlaki eylem ödev bilinciyle yapılır, çıkar, haz ya da ceza korkusuyla değil.

Örnek. Bir kişi, borcunu kimse görmese ve bunun için ceza almasa bile, ödev olduğu için öder. Kant’a göre bu ahlaki eylemdir.

Faydacılık (Utilitarizm: Bentham, Mill)

Ahlaki değer eylemin sonucuna bağlıdır. Doğru eylem, en çok sayıda insan için en çok mutluluğu (faydayı) sağlayan eylemdir. Bentham mutluluğu nicel, Mill nitel (zihinsel hazlar daha değerli) ele alır. Sonuç önemlidir, niyet değil. Kitaba göre Bentham haz veren şeyleri iyi, acı verenleri kötü sayar ve iyiyi belirleyenin fayda olduğunu söyler. Mill ise arzuların bireysel çıkara değil toplumsal faydaya dayandığını, bir şey ne kadar çok kişiye faydalıysa o kadar iyi olduğunu savunur.

Hazcılık (Hedonizm: Aristippos, Epikuros)

İyi, hazdır. Aristippos bedensel hazza önem verirken Epikuros zihinsel hazzı ve ruh dinginliğini (ataraksia) öne çıkarır. Aşırı haz acıya yol açıyorsa kaçınılmalıdır. Epikuros’a göre haz “acı yokluğu”dur. Hazlar kişiden kişiye farklıdır (aç için yemek iyidir, tok için acı vericidir), bu yüzden evrensel bir ahlak yasası yoktur. Hobbes: İyi, insana haz veren şeydir. Ahlaki yargılar aslında psikolojik yargılardır ve her insanın arzusuna göre değişir. Stirner: İyi olan, insanın kendi “ben”ini gerçekleştirmesidir. Her insan yalnızca kendisine karşı sorumludur.

Sofistler ve ahlaki görecelik

Sofistler ahlaki değerlerin toplumdan topluma değiştiğini savunur (rölativizm). Mutlak, herkes için geçerli ahlak yoktur.

Stoacılık

Doğaya ve akla uygun yaşamak ahlakın temelidir. Tutkulara değil, akla göre davranmak erdemdir. Kaderi sakin kabul etmek (apatheia) önemlidir.

5. Görüşlerin karşılaştırılması

• Kişi eylemini özgürce ve bilerek yapıyorAhlaki sorumluluk yüklenebilir.
• Eylemin değeri niyete ve ödeve bağlanıyorKant’ın ödev ahlakı.
• Eylemin değeri sonuçlarına bağlanıyorFaydacılık.
• Ahlak değerleri topluma göre değişiyor deniyorAhlaki görecelik (Sofistler).

6. Konuyu toparla

Mini test

Kendini dene

Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.