Bu konuda ne öğreneceksin
Bildiğimiz şeylerin ne kadarını gerçekten biliyoruz? Gözlerimiz bizi yanıltabilir mi? Bir bilginin doğru olduğunu neye bakarak söyleriz? İnsan her şeyi bilebilir mi, yoksa bilginin sınırı var mı? Bu soruları ele alan felsefe alanına bilgi felsefesi ya da epistemoloji denir. Bu konuda bilginin imkânı, kaynağı, doğruluk ölçütleri ve bu konudaki felsefi görüşleri öğreneceksin.
Hedefler
- Bilgi felsefesinin temel sorularını sıralamak.
- Bilginin imkânı konusundaki görüşleri (dogmatizm, septisizm, rölativizm, kritisizm) ayırt etmek.
- Bilginin kaynağı konusundaki görüşleri (rasyonalizm, empirizm, kritisizm, sezgicilik) açıklamak.
- Doğruluk ölçütlerini örneklerle tanımak.
- Bilgi türlerini ve özelliklerini karşılaştırmak.
1. Bilgi felsefesinin soruları
Bilgi felsefesi şu sorular üzerinde durur:
- Bilgi nedir? Doğru ve temellendirilmiş inanç mıdır?
- Bilgi mümkün müdür? İnsan gerçeği bilebilir mi? (Bilginin imkânı)
- Bilginin kaynağı nedir? Akıl mı, duyu mu, sezgi mi? (Bilginin kaynağı)
- Bilginin sınırı var mı? İnsan neleri bilebilir, neleri bilemez?
- Bilginin doğruluğunu neye göre anlarız? (Doğruluk ölçütü)
Bilgi felsefesi (epistemoloji) Yunanca episteme (bilgi) ve logos (bilim) sözcüklerinden türemiştir. Bilgi, bilen (özne, süje) ile bilinen (nesne, obje) arasındaki ilişkinin ürünüdür. Bilginin koşulları inanç, doğruluk ve gerekçelendirmedir. Her inanç bilgi değildir. Kesin olmayan, doğrulanmamış inanca, tahmine ya da öznel algıya sanı (doksa) denir. Bilginin doğru olması gerçekliğe uygun olmasıdır. Antik Yunan’dan beri bilgi üzerine düşünülse de bilgi felsefesi 17. yüzyılda Descartes’la birlikte felsefi bir disiplin hâline gelmiştir.
Bilgi tanımları filozoflara göre değişir: Platon bilgiyi gerekçelendirilmiş doğru inanç sayar. Locke deneyim yoluyla elde edilen duyum ve düşünce olarak, Kant deneyim ile aklın birleşimi olarak tanımlar.
Bilgi türleri: Günlük (sağduyu) bilgi, bilimsel bilgi, felsefi bilgi, dinî bilgi, sanatsal bilgi. Her tür bilgi farklı yöntem ve ölçüte dayanır.
2. Bilginin imkânı
Dogmatizm (kuşkuculuğa karşı, kesin bilgicilik): İnsan gerçeği kesin olarak bilebilir. Kuşkuya yer yoktur. Duyularımız ve aklımız doğru bilgi verir. Bu görüş, gerçeği olduğu gibi bildiğini düşünür. Önemli temsilcileri Sokrates ve Descartes’tır. Sokrates’e göre insan doğuştan bazı bilgilere sahiptir ve ironi ile maiotik (doğurtma) yöntemiyle bunları hatırlar. Descartes ise kesin bilgiye ulaşmak için şüpheyi yöntem olarak kullanır.
Septisizm (kuşkuculuk): Kesin ve evrensel bilgi imkânsızdır. Her bilgi kuşkuludur, bu yüzden yargıdan kaçınılmalıdır. Temsilcileri Protagoras, Gorgias ve Pyrrhon’dur. Duyu organları ve akıl insanı yanıltabilir. Gorgias: Hiçbir şey yoktur, olsa da bilinemez, bilinse de başkalarına aktarılamaz. Pyrrhon: Duyulara yansıyanlar varlıkların kendisi değil görünüşleridir. Hangi görüşün doğru olduğunu belirleyecek ölçüt de yoktur, bu yüzden yargıdan kaçınmak (epokhe, yargıyı askıya alma) gerekir.
Rölativizm (görecelik): Bilgi kişiye, topluma, zamana göre değişir. Mutlak ve herkes için geçerli doğru yoktur. Protagoras: “İnsan her şeyin ölçüsüdür.” Duyumlar kişinin durumuna göre değişir. Örneğin üşüyen biri için rüzgâr soğuktur, üşümeyen için soğuk değildir. Sofistler bu görüştedir.
Kritisizm (eleştiricilik): Bilgi mümkündür ama sınırlıdır. Aklın bilgisini önce eleştirmek gerekir. Kant’ın görüşüdür. Kant’a göre bilgi hem deneyden (duyu verileri) hem akıldan (kavramlar) gelir. İnsan şeylerin kendisini (numen) değil, görünüşlerini (fenomen) bilebilir.
Fenomenalizm: Yalnızca görünüşler bilinebilir, şeylerin gerçek yapısı bilinemez.
3. Bilginin kaynağı
Rasyonalizm (akılcılık): Bilginin tek ya da asıl kaynağı akıldır. Duyular yanıltabilir, kesin bilgiyi akıl verir. Doğuştan fikirler vardır.
- Descartes: Her şeyden kuşku duyar ama kuşku duyduğundan kuşku duyulamaz. “Düşünüyorum, öyleyse varım” (Cogito). Doğru bilgi akılla, açık ve seçik düşüncelerle bulunur.
- Sokrates, Platon, Farabi, Hegel ile Spinoza, Leibniz de akılcıdır. Akılda doğuştan bulunan bilgilere apriori (önsel) bilgi denir. Platon’a göre akıl bilgiyi üretmez, hatırlar. Öğrenmek aslında hatırlamaktır.
Empirizm (deneycilik): Bilginin kaynağı deneyim ve duyulardır. Doğuştan fikir yoktur. İnsan zihni doğuşta “boş bir levhadır” (tabula rasa).
- Locke, Hume, Berkeley (İngiliz deneycileri), Francis Bacon. Duyularla elde edilen, deneyden sonra gelen bilgilere aposteriori (sonsal) bilgi denir.
- Locke: Bütün bilgi duyum ve düşünme (iç deneyim) yoluyla gelir. Hume: Neden-sonuç ilişkisi alışkanlıktır.
Kritisizm (Kant): Rasyonalizm ile empirizmi uzlaştırır. “Kavramsız algı kördür, algısız kavram boştur.” Bilgi deney (içeriği) ve akıl (biçimi) birlikteliğiyle oluşur. Duyu ve deneyimin sağladığı malzeme, akıldaki doğuştan kategoriler tarafından işlenerek bilgiye dönüşür.
Sezgicilik (entüisyonizm): Gerçek bilgi sezgi ile edinilir. Gazali (mistik sezgicilik) ve Bergson önemli temsilcileridir. Gazali tüm bilgilerinden şüphe ettiği bir dönemde sezgiyle, yani kalbine açılan “üçüncü bir gözle” hakikate ulaştığını söyler. Bergson’a göre akılla elde edilen bilimsel bilgi varlığı donuk ve parçalı, sezgi ise hareketli ve bütünsel verir. Mantıksal akıl bilgiyi parçalar, sezgi bütünü kavrar.
Pozitivizm (olguculuk): Yalnızca gözlem ve deneyle doğrulanabilen bilgi geçerlidir. Comte. Metafizik bilgiyi reddeder.
İdealizm ve Realizm: Bilginin nesnesi üzerine görüşlerdir (düşünce mi, nesne mi önce?).
4. Doğruluk ölçütleri
Bir bilginin doğru olup olmadığına neye göre karar vereceğimizi ele alan görüşlerdir:
| Ölçüt | Görüş | Örnek |
|---|---|---|
| Tutarlılık (Mantıksal tutarlılık) | Bilgi, bildiğimiz diğer bilgilerle çelişmiyorsa doğrudur | Matematiksel bir ispat, bilimsel kuram sistemi |
| Uygunluk (Yazışma, Karşılık) | Bilgi gerçekliğe (olgulara) uygunsa doğrudur | “Yağmur yağıyor” önermesi gerçekten yağmur yağıyorsa doğrudur |
| Faydacılık (Pragmatizm) | Bilgi işe yarıyorsa, sonuç veriyorsa doğrudur. William James, Dewey | Bir ilacın hastayı iyileştirmesi |
| Apaçıklık (Açıklık ve seçiklik) | Zihne açık ve seçik görünen bilgi doğrudur. Descartes | “İki ile iki dörttür” |
| Tümel uzlaşım (Konsensüs) | Toplumun ya da bilim çevresinin büyük çoğunluğunun uzlaştığı bilgi doğrudur | Bilimsel topluluğun kabulü |
Her ölçütün sınırı vardır. Apaçıklık kişiden kişiye değişebilir. Bir bilgi faydalı olmasa da doğru olabilir, yararlı olsa da doğru olmayabilir. Hiçbir ölçüt tek başına her bilgi için yeterli olmayabilir. Matematikte tutarlılık, doğa bilimlerinde uygunluk, günlük yaşamda fayda daha çok kullanılır.
5. Bilgi ve yanılgı
- Doğru bilgi gerçeğe uygun ve temellendirilmiş bilgidir.
- Yanılgı: Doğru sanılan ama yanlış olan bilgidir. Duyuların yanıltması, acele karar, önyargı yanılgı kaynağıdır.
- Kuşku: Doğruya ulaşmak için yöntemli bir araç olarak kullanılabilir (Descartes’ın metodik kuşkusu).
- Bilgi ile inanç farklıdır: İnanç kanıtsız olabilir, bilgi gerekçelendirilmiş olmalıdır.
- Bilginin tek kaynağı deneyim sayılıyorEmpirizm (deneycilik).
- Bilginin kaynağı akıl sayılıyorRasyonalizm (akılcılık).
- Hiçbir bilginin kesin olmadığı savunuluyorSeptisizm (kuşkuculuk).
- Bilginin kişiye ve topluma göre değiştiği savunuluyorRölativizm (görecelik).
6. Konuyu toparla
| Başlık | Kısa not |
|---|---|
| Dogmatizm | Bilgi mümkün ve kesin |
| Septisizm | Kesin bilgi imkânsız, yargıdan kaçın |
| Rölativizm | Bilgi görecelidir, Protagoras |
| Kritisizm | Bilgi mümkün ama sınırlı, Kant |
| Rasyonalizm | Kaynak akıl, Descartes |
| Empirizm | Kaynak deney, Locke |
| Tutarlılık | Çelişmeme |
| Uygunluk | Gerçeğe uygunluk |
| Faydacılık | İşe yarama |
Mini test
Soru 1
“Zihin doğuştan boş bir levha gibidir. Bütün bilgilerimiz duyular yoluyla edindiğimiz deneyimlerden gelir.” diyen bir düşünür hangi görüşü savunmaktadır?
- ARasyonalizm
- BKritisizm
- CSeptisizm
- DEmpirizm
- EDogmatizm
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: D
- Bilginin kaynağını deneyim ve duyular olarak gören, doğuştan fikri reddeden görüş empirizmdir.
- Doğru cevap D.
Diğer şıklar: Rasyonalizm rasyonalizm bilginin kaynağını akıl sayar / Kritisizm kritisizm bilginin hem deneyden hem akıldan geldiğini savunur / Septisizm septisizm kesin bilginin imkânsız olduğunu savunur / Dogmatizm dogmatizm kesin bilginin mümkün olduğunu savunur.
Soru 2
Bir filozof, “İnsan aklı ve duyularıyla kesin bilgiye ulaşamaz. Bu nedenle her konuda yargıdan kaçınmak gerekir.” demektedir. Bu filozofun görüşü aşağıdakilerden hangisidir?
- ADogmatizm
- BKritisizm
- CRasyonalizm
- DSeptisizm
- EPozitivizm
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: D
- Kesin bilginin imkânsız olduğunu ve yargıdan kaçınmayı savunan görüş septisizmdir (kuşkuculuk).
- Doğru cevap D.
Diğer şıklar: Dogmatizm dogmatizm kesin bilgi mümkündür der / Kritisizm kritisizm bilgiyi sınırlı da olsa mümkün görür / Rasyonalizm rasyonalizm bilginin kaynağını akıl sayar / Pozitivizm pozitivizm olgulara dayalı bilgiyi geçerli sayar.
Soru 3
Bir bilgi önermesinin, gerçekliğe (olgulara) uygun olduğu için doğru kabul edilmesi aşağıdaki doğruluk ölçütlerinden hangisine örnektir?
- ATutarlılık
- BFaydacılık
- CUygunluk
- DApaçıklık
- EUzlaşım
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: C
- Bilginin gerçeklikle (olgularla) örtüşmesi uygunluk (yazışma) ölçütüdür.
- Doğru cevap C.
Diğer şıklar: Tutarlılık tutarlılık bilginin diğer bilgilerle çelişmemesidir / Faydacılık faydacılık bilginin işe yaramasıdır / Apaçıklık apaçıklık bilginin açık ve seçik olmasıdır / Uzlaşım uzlaşım toplumun kabulüne dayanır.
Soru 4
“Kavramsız algı kördür, algısız kavram boştur.” sözüyle bilginin hem duyu verilerine hem de aklın kavramlarına bağlı olduğunu savunan filozof ve görüşü aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?
- ADescartes, rasyonalizm
- BKant, kritisizm
- CLocke, empirizm
- DProtagoras, rölativizm
- EPyrrhon, septisizm
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: B
- Bu söz Kant'a aittir. Kant, deney ve aklı birleştirir ve görüşüne kritisizm denir.
- Doğru cevap B.
Diğer şıklar: Descartes, rasyonalizm Descartes bilginin kaynağını akıl olarak görür / Locke, empirizm Locke bilginin kaynağını deneyim olarak görür / Protagoras, rölativizm Protagoras bilginin göreceli olduğunu savunur / Pyrrhon, septisizm Pyrrhon kuşkuculuğun temsilcisidir.
Kendini dene
Kendini dene
Bilginin tek kaynağının akıl olduğunu savunan görüş hangisidir?
Rasyonalizm.
“Düşünüyorum, öyleyse varım” sözü kime aittir?
Descartes.
“İnsan her şeyin ölçüsüdür” sözü hangi görüşe uygundur?
Rölativizm (Protagoras).
Bilgi gerçeğe uygunsa doğrudur diyen ölçüt hangisidir?
Uygunluk.
Kritisizmin kurucusu kimdir?
Kant.
Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.