Sanat Felsefesi

Bu konuda ne öğreneceksin

Bir tabloya, bir şiire ya da bir müzik parçasına baktığında “güzel” dersin. Peki güzel nedir? Her insanın güzel bulduğu şey farklıdır, yoksa herkes için geçerli bir güzellik var mıdır? Sanat nedir, sanatçı kimdir, sanat eserinin değeri neye göre belirlenir? Sanat felsefesi (estetik) bu sorulara cevap arar. Bu konuda estetiğin konusunu, güzel kavramını, sanatın tanımını ve işlevlerini, sanatla ilgili başlıca kuramları ve sanat ile zanaat farkını öğreneceksin.

1. Sanat felsefesi (estetik) nedir

Estetik sözcüğü Yunanca “aisthesis” (duyum, algı) sözcüğünden gelir. Baumgarten 18. yüzyılda felsefe terimi olarak kullanmıştır. Sanat felsefesi, güzeli, sanat eserini ve sanatsal yaratıcılığı inceler.

Estetik hem doğadaki hem sanattaki güzelliği konu edinir, bu bakımdan sanat felsefesini de kapsayan bir alandır. Sanat felsefesi ise daha sınırlıdır ve insan eliyle oluşturulmuş eserlerin neden ve nasıl güzel olduğunu sorgular. Doğadaki güzel bir manzara ne kadar etkileyici olursa olsun sanat eseri sayılmaz.

Temel kavramlar: estetik, güzellik, hoş (estetik hazla ilişkilendirilen olumlu duygu), sanat, sanat eseri ve yüce (insanın ölçülerinin ve sınırlarının çok üstünde olan).

Temel sorular:

• Sanat nedir? Doğadan farkı nedir?
• Güzel nedir? Güzellik nesnede mi, bakanda mı?
• Sanatçı kimdir? Yaratıcılık nedir?
• Sanat eserinin değeri neye göre belirlenir?
• Sanatın işlevi nedir? Ne amaçla yapılır?
• Sanat ve ahlak, sanat ve toplum ilişkisi nedir?

2. Güzel kavramı

Nesnel görüş: Güzellik nesnenin kendisindedir, ölçülebilir niteliklerle (simetri, uyum, oran, denge) belirlenir. Güzellik herkes için geçerlidir. Pythagoras, Platon, Aristoteles bu görüşe yaklaşır (güzel, uyum ve oran).

Öznel görüş: Güzellik bakanın zevkine ve duygusuna bağlıdır. “Güzellik bakanın gözündedir.” Hume ve bazı çağdaş düşünürler.

Kant: Güzel, çıkardan bağımsız beğeniyi doğuran şeydir. Güzel yargısı öznel gözükür ama herkesin paylaşabileceği bir evrensellik iddiası taşır. Kant’a göre hoş kişisel eğilimlere dayanır ve bireysel hazlar doğurur, güzel ise ortak evrensel beğeniyi ortaya koyar. Hakikat bilgiye, güzellik estetiğe aittir.

Güzelliği filozoflar farklı tanımlar. Aristoteles: Düzen, oran ve sınırlılık ölçütlerine uygun olandır. Kant: Karşılık beklemeksizin hoşa gidendir. Croce: Mutluluk veren ifadedir.

Güzelliğin kaynağı: Bazı filozoflara göre güzellik doğada kendiliğinden vardır, sanat bu güzelliği taklit eder ve doğa güzelliği üstündür. Bazılarına göre gerçek güzellik insanın aklının ve duygularının ürünü olarak sanatta ortaya çıkar ve sanat güzelliği üstündür.

Ortak estetik yargıların imkânı: Platon güzeli değişmeyen, evrensel bir idea sayar ve estetik yargıların ancak bu “güzel ideası”na erişildiğinde evrensel olabileceğini söyler. Baumgarten güzelliği duyusal bilginin yetkinliği sayar, yargıların öznel yönü olsa da ortak duyuşsal ve bilişsel temellere dayandığı için evrensel olduğunu savunur. Kant estetik yargıların evrensel olduğunu savunur. Croce estetik deneyimi özgün ve tekrarlanamaz bulduğu için yargıların tamamen öznel olduğunu söyler.

Güzellik ve diğer değerler: Platon’a göre idea hem güzel hem iyidir, güzellik hakikati yansıtır. Kant güzellik ile iyiliği ve hakikati ayırır. Aristoteles’e göre yüce olan insanda korku uyandırdığı için güzel değildir (uçsuz bucaksız deniz ya da çöl gibi).

Güzel ile sanat aynı değildir. Doğada da güzellikler (gün batımı, çiçek) vardır, fakat bunlar insanın yaratmadığı güzelliklerdir. Sanat insan yapımıdır. Sanat eseri güzel olmak zorunda mıdır? Bazı sanat eserleri çirkini ya da acıyı da konu eder (Picasso’nun Guernica’sı).

3. Sanat nedir

Sanat, insanın duygu, düşünce ve hayallerini estetik bir biçimde ifade ettiği yaratıcı etkinliktir.

Sanatın özellikleri:

• Yaratıcıdır, özgündür. Sanatçı yeni bir şey ortaya koyar.
• Estetik değer taşır.
• Duygu ve hayal gücüne dayanır (duyguları harekete geçirir).
• Kişiseldir ve evrenseldir. Sanatçının kendi dünyasını yansıtır ama başka insanlara da seslenir.
• Amaç dışı olabilir: Çoğu sanat eseri kendi başına bir değere sahiptir.
• Bir biçim ve anlatım aracı (renk, ses, söz, taş) kullanır.
• Toplumsal ve kültürel bir bağlamda üretilir.

Sanatçı (sanat yaratıcısı) farklı bakış açısı ve yaratıcı güç taşır. Dehâ (yetenek ve ilham) önemli kabul edilir.

Sanat sözcüğünün karşılığı olan Latince ars ve Yunanca tekhne İlk Çağ’da pratik kurallarla belirlenmiş bir zanaatı uygulamak anlamında kullanılmıştır. 18. yüzyılda çağdaş sanat anlayışının ortaya çıkmasıyla sanat ile zanaatın yolları ayrılmıştır. Zanaat belirli bir amaca hizmet etmek için yapılır. Marangozun yaptığı dolap ne kadar güzel olursa olsun, eşya koymak için üretildiği için sanat eseri sayılmaz.

Sanat, zanaat ve bilim

Sanat ile doğa: Doğa kendiliğinden vardır, sanat insan eliyle yaratılır.

4. Sanat kuramları

• Taklit (mimesis) kuramı: Sanat doğayı ve gerçekliği taklit eder. Platon: Sanat gerçeğin (idea) taklidinin taklididir, bu yüzden değeri düşüktür. Aristoteles: Taklit, insanın doğal bir eğilimidir, sanat gerçeği olması gerektiği gibi yansıtır. Tragedya insanı arındırır (katharsis).
• İfade (dışavurum, yaratım olarak sanat) kuramı: Sanat bir yaratım sürecidir, amacı dış dünyayı değil sanatçının iç dünyasını yansıtmaktır. Sanat, sanatçının duygusunu dışa vurmasıdır. Croce sanatı kişinin akla ve tekniğe bağlı kalmadan sezgilerini ifade etmesi olarak görür, her eser biricik ve özgündür. Tolstoy ve romantik sanatçılar da bu görüştedir.
• Biçimcilik (formalizm): Sanat eserinin değeri biçiminde (renk, çizgi, uyum, düzen) yatar. İçerik ya da konu önemsizdir.
• Oyun olarak sanat: Schiller’e göre sanat, tıpkı oyun gibi özgür, kural tanımayan ve keyifli bir etkinliktir. Sanatçı yaratım sürecinde çocuk gibi sınırsızca hareket eder.
• “Sanat için sanat”: Sanatın kendi dışında bir amacı (ahlaki, siyasi, toplumsal) yoktur. Sanat kendi başına değerlidir.
• Toplumsal gerçekçilik ve toplum için sanat: Sanat toplumu yansıtmalı ve değiştirmelidir.
• Dinî ve ahlaki amaç: Orta Çağ’da sanat dinî öğretiyi anlatma aracıydı.

5. Sanatın işlevleri

• Estetik zevk verme.
• Duygu ve düşünceleri ifade etme.
• Bilgi ve farkındalık kazandırma: Toplumun sorunlarını ve değerlerini yansıtır.
• Arınma (katharsis): Duyguların boşalması.
• Toplumsal ve kültürel kimlik. Kültürel mirası aktarır.
• Eğitici ve ahlaki: İnsanı iyiye yöneltmek.
• Eğlendirme ve dinlendirme.

6. Sanat eserinin değeri

Bir eserin değeri yaratıcılığı, özgünlüğü, estetik niteliği, ifade gücü ve kalıcılığı ile ilgilidir. Fakat kimin güzel kabul edeceği zamana, topluma ve kültüre göre değişir. Bazı eserler yaşadıkları dönemde anlaşılmamış, sonradan değer kazanmıştır.

Sanat eleştirisi: Eserleri sanat ölçütleriyle değerlendiren çalışmadır. Eleştirmen estetik bakımdan akıl yürütür.

• Sanat eseri insan yaratıcılığıyla ortaya çıkıyorDoğa güzelliğinden ayrılır.
• Eserin değeri biçimine bağlanıyorBiçimcilik.
• Sanat toplumu yansıtmalı deniyorToplumsal sanat anlayışı.
• Sanat yalnızca kendi için yapılıyor“Sanat için sanat” görüşü.

7. Konuyu toparla

Mini test

Kendini dene

Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.