Varlık Felsefesi

Bu konuda ne öğreneceksin

Bir masa, bir ağaç, bir düşünce, bir duygu, bir sayı, Tanrı. Hepsi “var” diyebileceğin şeyler mi? Evren neden var ve neyden oluşuyor? Her şey sürekli değişiyor mu, yoksa değişmeyen bir öz var mı? Varlık felsefesi (ontoloji) bu soruları ele alır. Bu konuda varlığın ne olduğunu, varlığın doğası hakkındaki görüşleri (idealizm, materyalizm, realizm, düalizm), varlığın sayısı ve değişimi hakkındaki görüşleri ile nedensellik tartışmasını öğreneceksin.

1. Varlık felsefesi nedir

Varlık felsefesi (ontoloji), “Var olan nedir?”, “Gerçeklik nedir?”, “Var olmak ne demektir?” sorularına cevap arar. Varlığı bir bütün olarak inceler. Bilimler ise varlığın belli bir kısmını ele alır (fizik madde ve enerjiyi, biyoloji canlıyı).

Metafizik: Varlığın duyularla bilinemeyen, deneyin ötesindeki ilk nedenlerini ve ilkelerini araştıran bölümdür. Aristoteles’in “Birinci Felsefe” dediği alandır. Zamanla Tanrı’nın varlığı, ruhun özellikleri, evrenin yaratılışı, özgürlük gibi deney ve gözlemle doğrulanamayan problemleri sorgulayan bir alan olmuştur. Ontoloji ise sözcük anlamıyla “varlık bilimi”dir ve “Varlık nedir?” sorusunu merkeze alarak metafizik araştırmalara temel oluşturur.

Bilim ve felsefenin varlığa yaklaşımı: Bilim, varlığın var olup olmadığını sorgulamadan var olduğunu kabul eder, varlığı gözlemlenebilir ve deneylerle doğrulanabilir gerçeklik olarak görür, her bilim dalı varlığın yalnızca bir yönünü inceler. Felsefe ise varlığın var olup olmadığını da sorgular, varlığın görünüşü ile gerçekliği arasında ayrım yapabilir ve varlığa bütüncül yaklaşır.

Temel kavramlar:

Varlık felsefesinin temel soruları:

• Var olan nedir, nasıl vardır? (Varlığın doğası)
• Evren tek bir şeyden mi yoksa birden çok şeyden mi oluşur? (Varlığın sayısı)
• Varlık değişir mi değişmez mi? (Değişim)
• Olaylar zorunlu bir nedenle mi olur, yoksa rastlantısal mı? (Nedensellik)
• Evrenin bir amacı var mı? (Amaçlılık)
• Varlığın ilk nedeni (arkhe) nedir?

2. Varlığın doğası

Materyalizm (maddecilik): Var olan her şey maddedir. Ruh, düşünce, bilinç de maddenin bir ürünüdür ya da ondan bağımsız değildir. Demokritos (atom), Epikuros, Hobbes, De La Mettrie ve Marx bu görüştedir. Evren maddenin hareketiyle açıklanır.

• Demokritos: Her şey bölünmez ve değişmez atomlardan oluşur. Atomlar boşlukta hareket ederek bir araya gelir (atomcu materyalizm).
• Hobbes: Var olan her şey en, boy ve derinliği olan cisimdir (cisimci materyalizm).
• De La Mettrie: İnsan bir makinedir. Ruh, akıl ve irade bedenin işlevidir (makine insan).
• Marx: Her şeyin temelinde madde vardır. Diyalektik materyalizm tarih ve toplumu da kapsar, toplumsal çatışma değişimin itici gücüdür (tarihsel materyalizm).

İdealizm (ülkücülük, fikircilik): Gerçek varlık ruh, düşünce ya da ideadır. Madde ya düşüncenin ürünüdür ya da ikinci derecededir.

• Platon: Gerçek varlık idealar âlemindedir. Duyularla gördüğümüz âlem idealarının gölgesidir.
• Berkeley: “Var olmak, algılanmaktır.” Algılayan bir zihin olmadıkça madde yoktur.
• İbni Sina: Varlıkları zorunlu ve mümkün olarak ikiye ayırır. Maddi varlıklar mümkündür, değişir ve yok olur. Zorunlu varlık, varlığı kendinden olan, ezelî ve ebedî Tanrı’dır.
• Hegel: Asıl gerçeklik tin’dir (mutlak ruh). Tin kendini açarak evreni meydana getirir. Süreç tez, antitez ve sentez aşamalarıyla işleyen diyalektiktir (diyalektik idealizm).

Realizm (gerçekçilik): Varlık vardır ve insanın algısından ve düşüncesinden bağımsız olarak vardır. Nesneler algılanmasak da vardır. Aristoteles realizmin önemli temsilcisidir. Aristoteles’e göre her varlık madde ve form olmak üzere iki ögeden oluşur. Madde değişir, yok olur ve duyularla algılanır. Form varlığın özüdür, değişmez ve ancak akılla kavranır. Bütün insanlara “insan” denmesinin nedeni aynı insanlık formuna sahip olmalarıdır.

Nihilizm: Tözsel anlamda varlığın var olmadığını savunur. Gorgias: “Hiçbir şey yoktur. Eğer bir şey varsa bilinemez. Eğer biliniyorsa başkalarına aktarılamaz.”

Düalizm (ikicilik): Evren iki ayrı ve birbirine indirgenemez töz üzerine kurulmuştur. Descartes: Madde (yer kaplayan töz) ve ruh (düşünen töz).

Varoluşçuluk: Sartre “varoluş özden önce gelir” der. İnsan önce vardır, sonra seçimleriyle kendini oluşturur. İnsanın özü önceden belirlenmemiştir. Sartre’a göre makas gibi bir araçta öz varoluştan önce gelir (ne işe yarayacağı önceden bellidir), insanda ise öz yoktur. İnsan özgürdür ve her eyleminden sorumludur.

3. Varlığın sayısı

• Monizm (tekçilik): Evren tek bir ilke ya da özden oluşur. Thales (su), Anaksimenes (hava), Herakleitos (ateş). Hem materyalist hem idealist monizm vardır.
• Düalizm (ikicilik): İki farklı töz. Madde ve ruh. Descartes.
• Plüralizm (çoğulculuk): Evren birden çok temel öğeden oluşur. Empedokles (toprak, su, hava, ateş), Anaksagoras, Leibniz (monadlar).

4. Değişim ve değişmezlik

• Herakleitos: Her şey sürekli akar ve değişir. “Aynı ırmakta iki kez yıkanılmaz.” Gerçeklik oluştur (becoming). Evrenin yasası logos’tur.

• Parmenides: Gerçek varlık değişmez, tektir, sonsuzdur. Değişim duyuların yanıltmasıdır. “Varlık vardır, yokluk yoktur.” Gerçek akılla kavranır.

• Oluş felsefesi: Herakleitos’un yanında Whitehead da evrenin sürekli oluş hâlinde olduğunu savunur. Whitehead’e göre evren, bir kez yaşanıp bir daha tekrar etmeyen olaylardan oluşur ve her olay öncekinin sonucu, sonrakinin nedenidir.

• Fenomenoloji (Husserl): Varlığın özü bilinmeyen bir yerde değil insanın bilincindedir. Özün bilgisine ulaşmak için önyargılar ve rastlantısal öğeler paranteze alınır.

Bu tartışma, “varlığın özü değişmez midir, değişir mi?” sorusuna yol açmıştır.

5. Nedensellik ve amaçlılık

• Determinizm (zorunluluk, belirlenimcilik): Bütün olaylar önceki nedenlerle zorunlu olarak belirlenmiştir. Aynı koşullarda aynı sonuç olur. Evren bir neden-sonuç zinciridir. İnsanın eylemleri bile nedenlere bağlıdır.
• İndeterminizm (belirlenmemezlik, rastlantısallık): Olaylar zorunlu olarak belirlenmemiştir. Rastlantı ve özgürlük için yer vardır.
• Mekanizm: Evren bir makine gibi işler, olaylar fizik yasalarıyla açıklanır.
• Teleoloji (amaççılık): Evrendeki her şey bir amaca yöneliktir. Aristoteles her şeyin bir ereği (hedef nedeni) olduğunu söyler.

Aristoteles’in dört nedeni

• Maddi neden: Neyden yapıldığı (heykelin mermeri)
• Biçim nedeni: Şekli (heykelin biçimi)
• Etkin neden: Kim yaptı (heykeltıraş)
• Erek (ereksel) neden: Ne için yapıldı (heykelin amacı)

6. Varlık görüşlerinin özeti

• Her şey maddeye indirgeniyorMateryalizm.
• Gerçek varlık düşünce ya da ide sayılıyorİdealizm.
• Varlığın madde ve ruh olmak üzere iki ayrı töz olduğu savunuluyorDüalizm.
• Bütün olayların nedenle zorunlu olduğu savunuluyorDeterminizm.

7. Konuyu toparla

Mini test

Kendini dene

Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.