Felsefeyi Tanıma

Bu konuda ne öğreneceksin

“Ben kimim?”, “Doğru nedir?”, “Özgür müyüm?”, “Güzel ne demektir?”. Bu sorular hiçbir laboratuvarda ölçülemez ve tek bir cevabı yoktur. Yine de insanlar binlerce yıldır bu sorular üzerinde düşünür. İşte bu düşünme çabasına felsefe denir. Bu konuda felsefenin tanımını, ortaya çıkışını, özelliklerini, felsefi sorunun niteliğini, felsefenin bilim, din ve sanatla farkını ve felsefenin alt alanlarını öğreneceksin.

1. Felsefe nedir

Felsefe sözcüğü Yunanca philosophia sözcüğünden gelir. Philia (sevmek, aramak, peşinden gitmek) ve sophia (bilgelik) birleşimidir. Yani bilgelik sevgisidir ya da bilginin peşinden koşmaktır. Philosophia terimini ilk kullanan kişi Pythagoras (Pisagor) olarak bilinir. Pythagoras bilgeliğin tanrılara özgü olduğunu, insanın ise onu sevip ona ulaşmak için çaba göstermesi gerektiğini savunmuştur. Felsefe her şeyi bilme iddiasında değildir, sürekli bir arayıştır. İlk felsefecilere filozof denir.

Felsefe, varlığı, bilgiyi ve değeri akıl yoluyla sorgulayan, eleştiren ve temellendirmeye çalışan bir düşünme etkinliğidir. Kesin ve herkesçe kabul edilen cevapları vermekten çok, doğru soruyu sormayı önemser.

Felsefenin ortaya çıkışı

Felsefi düşünce herhangi bir dönemde ya da toplumda birdenbire ortaya çıkmamıştır. Yazının icadıyla artan bilgi birikimi, insanın evreni akla dayanarak açıklama çabasını güçlendirmiş ve felsefenin doğuşuna zemin hazırlamıştır. Felsefi düşüncenin temellerinin Çin, Hindistan, İran, Mısır ve Mezopotamya (Sümer, Babil gibi) medeniyetlerine dayandığı düşünülür. Bu medeniyetlerin dinleri, mitolojileri, doğa hakkındaki açıklamaları ve toplumsal yapıları felsefenin gelişmesinde etkili olmuştur. İlk Çağ’dan itibaren farklı toplumlar felsefeye katkı sağlamış olsa da felsefe Antik Yunan’da sistemli hâle gelmiştir.

MÖ 6. yüzyılda Yunan, Çin ve Hint medeniyetlerinde felsefenin eş zamanlı ortaya çıktığı iddia edilir. Bilinen ilk Yunan filozofu Thales (Tales, MÖ 624 ile 546) kabul edilir. Thales ve çevresindeki düşünürler evreni mitolojiyle değil akıl ve gözlemle açıklamaya çalıştı. Çinli filozof Kung-Fu-Tzu (MÖ 551 ile 479) ve Hint filozof Siddhartha Gautama (MÖ 563 ile 483) aynı yüzyıllarda yaşamıştır. Çin ve Hint felsefelerinde varlığın özü sorgulanmış, sosyal hayata ve ahlaki kurallara pratik bir yaklaşım gösterilmiş ve inanca büyük önem verilmiştir. Antik Yunan felsefesinde ise daha çok evrenin ve varlıkların ortaya çıkış nedenleri sorgulanmış, bunun yanında bilgi, erdem ve politika gibi konulara odaklanılmıştır.

Geleneksel anlatımda felsefenin ilk merkezi Anadolu’nun Ege kıyısındaki İyonya bölgesinin Milet kentidir.

2. Felsefi düşüncenin özellikleri

• Hayret ve merakla başlar. Alışılmışın dışına çıkıp dünyaya şaşkınlıkla bakar, anlam arar.
• Şüpheci ve sorgulayıcıdır. Doğru kabul edilen bilgilerin dayanaklarını da araştırır, problemleri fark eder ve onlar hakkında soru sorar.
• Eleştireldir: Hiçbir şeyi olduğu gibi kabul etmez, “neden?” diye sorar.
• Refleksiftir. Zihnin kendi düşüncelerini yeniden düşünmesidir, yani düşünme üzerine düşünmedir.
• Akla dayanır. Gerekçelendirmeye çalışır, kanıt ve tutarlılık ister.
• Evrensel ve tümeldir. Tek tek olaylar yerine bütünü, genel ilkeleri araştırır.
• Sistemli (düzenli) ve tutarlıdır. Bilgiler düzenli ve bütünlüklü bir yapı içinde sunulur, düşünceler arasında çelişki bulunmaz.
• Yığılımlıdır (kümülatif). Geçmiş filozofların düşünceleri eleştirilip geliştirilerek ilerler.
• Yeni sorular açar. Bir soruya cevap verilirken başka sorular doğar.
• Dogmatik değildir. Her görüş tartışmaya açıktır.
• Önyargılardan kurtulmaya çalışır. Kişisel çıkar ve alışkanlıklarla düşünmez.
• Kendi içinde bağımsızdır. Bilgi arayışında başka bir otoriteye bağlı değildir.
• Felsefe kimsenin tekelinde değildir. Her insan felsefe yapabilir.

3. Felsefi sorunun özellikleri

Her soru felsefi değildir. Bir felsefi sorunun şu özellikleri vardır:

• Evrenseldir: Herkesi ilgilendirir, her yerde ve her zaman sorulabilir (“Özgürlük nedir?”).
• Cevapları kesin ve herkesçe kabul edilen cevaplar değildir. Farklı felsefeciler farklı cevaplar verir.
• Tartışmaya açıktır.
• Düşündürür ve yeni sorular doğurur. Her cevap yeni sorulara zemin hazırlar (açık uçluluk).
• Kurucu ve yönlendiricidir. Cevapları insanın dünya görüşünü şekillendirecek kadar geniş bir etki alanına sahiptir (“Varlığın bir amacı var mıdır?”).
• Kavram analizine dayanır. “Adalet nedir?” sorusu adalet kavramının anlamını çözümlemeyi gerektirir.
• Gündelik bilgiyle ya da deneyle cevaplanamaz.

Örnek. “Su kaç derecede kaynar?” sorusu bilimseldir, deneyle cevaplanır. “Gerçek nedir?”, “Mutluluk nedir?” sorusu felsefidir, deneyle kesin cevaplanamaz.

4. Felsefe ile bilim, din ve sanat

• Felsefe, bilimin temellerini sorgular (bilim nedir, bilimsel yöntem nasıldır?). Bilimler felsefeden ayrılarak ortaya çıkmıştır.
• Felsefe varlığı bir bütün olarak ele alır. Bilim varlığı belli açılardan, parçalara ayırarak inceler ve deney, gözlem, ölçümle kanıtlanabilir sonuçlara ulaşır. Felsefe gerekçeler üretir ama kesin kanıt sunmaz.
• Felsefe ve din ilişkisi tarihte tartışılmıştır. Din Felsefesi dinle ilgili kavramları akıl yoluyla inceler.
• Sanat ve felsefe de insanı ve dünyayı anlamaya çalışır, ancak dili farklıdır.

5. Felsefenin alanları

Felsefenin üç temel sorusu bilgi, varlık ve değer üzerinedir.

6. Felsefenin faydaları

• Eleştirel ve bağımsız düşünmeyi geliştirir.
• Önyargıyı azaltır, farklı görüşleri anlamayı kolaylaştırır.
• Doğru soru sorma becerisi kazandırır.
• Kavramları doğru ve açık kullanmayı öğretir.
• Hayata ve topluma daha bilinçli bakmayı sağlar.
• Tarihte işlevi değişmiştir. İlk Çağ’da hakikatin peşinde bir arayıştı, Orta Çağ’da dinî bakış açısıyla evreni anlamlandırmaya çalıştı, Rönesans’la birlikte aklı temel alarak bilimlerin gelişmesine katkıda bulundu.
• UNESCO 2002’de her yıl kasım ayının üçüncü perşembe gününü Dünya Felsefe Günü ilan etmiştir.
• Bilimin, sanatın, hukukun ve siyasetin temellerini anlamaya yardım eder.

• Olaylar akılla sorgulanıyorFelsefi düşünce ortaya çıkar.
• İlk filozof Milet’te çıkıyorFelsefe Anadolu’da, mitolojiden akla geçişle doğmuştur.
• Soru deneyle cevaplanamıyor ve tartışmaya açıkFelsefi sorudur.
• Her cevap yeni soru doğuruyorFelsefe bitmeyen bir sorgulama etkinliğidir.

7. Konuyu toparla

Mini test

Kendini dene

Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.