Siyaset Felsefesi

Bu konuda ne öğreneceksin

Neden bir devlet var? Devlet neden bizi yönetme hakkına sahip? Kanunlara neden uymalıyız? Özgürlüğümüzün sınırı nerede? Adil bir toplum nasıl olur? Bu soruları ele alan felsefe alanına siyaset felsefesi denir. Bu konuda devlet, iktidar, otorite ve meşruiyet kavramlarını, devletin kaynağına ilişkin görüşleri (Aristoteles, Hobbes, Locke, Rousseau), adalet, özgürlük ve eşitlik kavramlarını ve başlıca siyasi ideolojileri öğreneceksin.

1. Siyaset felsefesi nedir

Siyaset felsefesi, devleti, iktidarı, otoriteyi, adaleti, özgürlüğü ve hakları felsefi biçimde inceler. Siyasetin nasıl olduğundan çok nasıl olması gerektiğiyle ilgilenir.

Temel sorular:

• Devlet neden vardır? Devletin kaynağı ve amacı nedir?
• İktidarın kaynağı nedir, meşru yönetim nasıl olur?
• Bireyin devlet karşısındaki özgürlüğü nerede biter?
• Adalet nedir? Adil bir toplum nasıl kurulur?
• En iyi yönetim biçimi hangisidir?
• İnsan neden yasalara uymalıdır? Haksız yasalara karşı gelinebilir mi?

2. Temel kavramlar

• Siyaset: Toplumsal yaşamı düzenleme, kamusal kararları verme ve yönetme faaliyeti.
• Devlet: Belli bir ülkede, belli bir halk üzerinde egemenlik kullanan siyasi örgüt.
• İktidar (güç): Başkalarını kendi iradesine uydurma, davranışlarını yönlendirme gücü. Zor kullanma yetkisini de içerir.
• Otorite: Meşru kabul edilen güç. İtaat, korkudan değil, otoriteye saygı ve onaydan doğar. Meşru kabul edilmeyen iktidar yalnızca zorla ayakta kalır, bu uzun vadede istikrarsızlığa yol açar. Üç otorite biçimi vardır: geleneksel (gücünü gelenek ve göreneklerden alır, yönetim babadan oğula geçer, yönetici soyundan dolayı dinlenir), karizmatik (liderin olağanüstü kişisel özelliklerine duyulan inançtan doğar, meşruiyet tamamen lidere bağlıdır, örnek Gandhi) ve akılsal (gücünü anayasa, yasa ve yazılı kurallardan alır, kişilere değil makama ve kurallara itaat edilir, modern demokrasilerin temelidir).
• Meşruiyet: Yönetimin halk tarafından haklı ve kabul edilebilir görülmesi. Hukuka uygunluk ve rıza ile ilgilidir.
• Egemenlik: Devletin en yüksek, bağımsız karar verme yetkisi. Halk egemenliği: Egemenliğin halka ait olması.
• Hak: İnsanın doğuştan ya da yasalarla sahip olduğu yetkiler (yaşam hakkı, mülkiyet, özgürlük).
• Adalet: Herkese hak ettiğini vermek, eşit durumlarda eşit davranmak.

3. Devletin kaynağı

Doğal görüş (Aristoteles, Platon, Farabi): İnsan doğası gereği siyasal bir varlıktır (“zoon politikon”). Devlet doğal bir kurumdur. İnsan ancak toplum ve devlet içinde kendini gerçekleştirir, mutlu olur. Platon devleti bireylerin ihtiyaçlarını karşılayan ve düzeni sağlayan bir organizmaya benzetir. Farabi de devleti, vücuttaki organlar gibi farklı görevleri üstlenen yapılardan oluşan doğal bir kurum sayar. En üstteki yönetici, peygamber gibi erdemli bir kişidir.

İbn Haldun: Devlet bir topluluğun diğer topluluklar üzerindeki egemenliğinden doğar. Güç asabiyetten (toplumsal dayanışma) gelir. Kuvvetliler zayıfları ezme eğiliminde olduğu için devlet zayıfları korur.

Toplum sözleşmesi (devlet yapay bir kurumdur): Devlet, insanların aralarında yaptıkları bir sözleşmeyle kurulur. Doğa durumundan toplum durumuna geçilir. İnsanlar devletin ve yasaların olmadığı belirsiz ve güvensiz bir ortamdan kurtulmak için bir araya gelir.

• Hobbes (“Leviathan”): Doğa durumunda “insan insanın kurdudur”, herkes herkesle savaş halindedir. Güvenlik için insanlar tüm haklarını mutlak yetkili bir egemene devreder. Mutlak otorite gerekir. Güçlü yapıya Leviathan denir, sınırsız gücünü kullanarak düzeni sağlar.
• Locke: Doğa durumunda insanlar yaşam, özgürlük, mülkiyet gibi doğal haklara sahiptir. Devlet bu hakları korumak için kurulur. Sınırlı devlet. Devlet hakları çiğnerse halk direnme hakkına sahiptir. Liberalizmin temelidir.
• Rousseau (“Toplum Sözleşmesi”): İnsan doğuştan iyi ve özgürdür, toplum onu bozar. Meşru devlet genel iradeye dayanır. Halk egemenliği. “İnsan özgür doğar, ama her yerde zincirler içindedir.”

Kuvvetler ayrılığı (Montesquieu): Gücün kötüye kullanılmaması için yasama, yürütme ve yargı birbirinden ayrı ve bağımsız olmalıdır. Modern demokrasilerin temelidir.

4. Siyasi düşünürler

• Platon (“Devlet”): İdeal devlet, filozofların yönettiği devlettir. Toplum üç sınıftan oluşur: Yöneticiler (filozof-krallar, bilgelik), askerler (cesaret), üreticiler (ölçülülük). Adalet, herkesin kendi görevini yapmasıdır.
• Aristoteles: Yönetimleri iyi (monarşi, aristokrasi, politeia) ve bozulmuş (tiranlık, oligarşi, demokrasi) olarak ayırır. Orta sınıfın güçlü olduğu yönetim dengelidir.
• Farabi (“Erdemli Şehir”): Erdemli şehir, aklı ve ahlakı güçlü bir yöneticinin başında olduğu, halkın mutluluğunu amaçlayan şehirdir.
• İbn Haldun: Devletin ortaya çıkışında asabiyet (grup dayanışması) rolü büyüktür. Devletler doğar, gelişir ve çöker.
• Makyavelli (“Prens”): Siyasette amaç (devletin korunması ve gücü) araçları haklı kılabilir. Siyaset ahlaktan ayrı değerlendirilir, gerçekçi bir yaklaşım.
• Hobbes, Locke, Rousseau, Montesquieu: Yukarıda.
• John Stuart Mill (“Özgürlük Üzerine”): Devletin ve toplumun bireyin özgürlüğüne başkasına zarar vermediği sürece karışmaması gerekir.

İdeal düzen ve ütopyalar

Bazı filozoflar ideal düzenin mümkün olmadığını savunur. Bu yaklaşıma anarşizm denir, siyasi otoritenin olmadığı, insanların özgürce ve erdemli yaşadığı bir düzeni savunur. İdeal düzenin varlığını kabul edenler ise bunun ölçütünde üç farklı yaklaşım geliştirmiştir:

• Özgürlük temelli: İdeal düzen dinî, siyasi ve ekonomik özgürlükle mümkündür. Bireyin çıkarı devletin çıkarından üstündür, devlet yaşama en az müdahale etmelidir.
• Eşitlik temelli: İdeal düzen insanlar arasında eşitlikle kurulur. Eşitlik de üretim araçlarının ortak mülkiyetiyle sağlanır.
• Adalet temelli: İdeal düzen toplumsal adaletle kurulur. Sosyal devlet ilkeleriyle eşitlik ve özgürlük dengelenir.

Ütopya, gerçekleşmesi mümkün olmayan hayalî bir yer ya da durumdur. İnsanların güvenli, adil, eşit ve refah içinde yaşadığı düzeni betimler. İlk ütopya Platon’un “Devlet” eseridir. Ütopya kavramını ilk kez Thomas More kullanmıştır. Distopya ise ütopyanın tersi olarak korku, baskı, adaletsizlik ve özgürlük kısıtlamalarının egemen olduğu toplumu betimler.

5. Adalet, özgürlük ve eşitlik

Adalet türleri (Aristoteles):

• Dağıtıcı adalet: Toplumsal kaynak ve onurların kişilerin liyakatine ve katkısına göre dağıtılması.
• Düzeltici (giderici) adalet: Haksızlığın giderilmesi, zararın karşılanması.

Özgürlük:

• Negatif özgürlük: Dışarıdan engelin ve baskının olmaması.
• Pozitif özgürlük: Kişinin kendi iradesiyle karar verip hayatını şekillendirebilmesi.

Eşitlik: Kanun önünde eşitlik, fırsat eşitliği ve sonuçta eşitlik arasında ayrım yapılır.

Sivil itaatsizlik: Haksız ya da adaletsiz bulunan bir yasaya şiddetsiz ve açık biçimde karşı gelmek (Thoreau).

6. Yönetim biçimleri ve ideolojiler

Yönetim biçimleri: Monarşi (tek kişi), aristokrasi (seçkinler), demokrasi (halk yönetimi), cumhuriyet, otoriter ve totaliter rejimler.

Demokrasi: Halkın yönetimde söz sahibi olması. Temsili demokraside halk temsilcilerini seçer. Demokrasinin koşulları: Hukukun üstünlüğü, kuvvetler ayrılığı, özgür seçim, temel hak ve özgürlükler, çoğulculuk.

• Doğa durumunda herkes herkesle savaşıyorHobbes’a göre mutlak yetkili bir devlet gerekir.
• Devlet doğal hakları korumak için kuruluyorLocke’a göre sınırlı devlet ve direnme hakkı vardır.
• Yasama, yürütme ve yargı ayrılıyorGüç dengelenir, özgürlük korunur (Montesquieu).
• Yönetim halkça onaylanıyorOtorite meşru olur.

7. Konuyu toparla

Mini test

Kendini dene

Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.