Bilim Felsefesi

Bu konuda ne öğreneceksin

Bilim, modern dünyanın en güçlü bilgi üretme yoludur. Peki bilimsel bilgi diğer bilgilerden neyle ayrılır? Bilimsel yöntem nedir? Bir kuramın bilimsel olduğunu nasıl anlarız? Bilim sürekli birikerek mi ilerler, yoksa devrimlerle mi değişir? Bilim felsefesi bu soruları sorar. Bu konuda bilimin tanımını ve özelliklerini, bilimsel yöntemi, bilimlerin sınıflandırılmasını, bilim felsefesindeki başlıca yaklaşımları (Bacon, Popper, Kuhn) ve bilim ile değer ilişkisini öğreneceksin.

1. Bilim nedir

Bilim, evreni ve olayları sistemli, akla ve gözleme dayalı, test edilebilir yöntemlerle inceleyen, genel geçer, nesnel bilgi üretmeye çalışan etkinliktir.

Bilim felsefesinin temel sorusu bilimin ne olduğudur. Bu soruya iki yaklaşım vardır. Klasik (geleneksel) bilim anlayışı pozitivizme dayanır, bilimin yalnızca deney ve gözlem konusu olgularla uğraşması gerektiğini ve bilimden çoğunlukla doğa bilimlerinin anlaşılması gerektiğini savunur. Bilimi bilim insanından bağımsız ve nesnel, sürekli ve doğrusal ilerleyen bir etkinlik olarak görür, amacı insanlığa ve topluma fayda sağlamaktır. Çağdaş bilim anlayışı klasik anlayışın eleştirisiyle 20. yüzyılda ortaya çıkmıştır. Doğa bilimleri dışında da bilimler olduğunu söyler, bilimin insanlığın tüm sorularına cevap verecek sınırsız bir güce sahip olmadığını, konunun, yaklaşımın ve yöntemin seçiminde bilim insanının belirleyici olduğunu kabul eder. Bilimin daima ilerlediği fikrine karşı çıkar, bilim genel kabullerin zaman zaman değişmesi biçiminde ilerler.

Bilimsel bilginin özellikleri:

• Nesneldir. Kişiden kişiye değişmez, kişisel yargı taşımaz.
• Akla ve olgulara (gözlem ve deneye) dayanır.
• Test edilebilir (sınanabilir) ve tekrarlanabilir.
• Genellemelidir (evrenseldir). Tek tek olaylardan genel yasalar çıkarır.
• Sistemlidir ve tutarlıdır.
• Eleştiriye açıktır. Her bilimsel bilgi yeni kanıtlarla değişebilir, düzeltilebilir (kesin ve mutlak değildir).
• Birikimlidir. Önceki bilgiler üzerine kurulur.
• Amacı: Olayları açıklamak ve öngörmek.
• Evrensel ve bağımsızdır: Kimsenin otoritesine bağlı değildir.

Bilimsel bilgi ile günlük bilgi farkı: Günlük bilgi kişisel tecrübelere dayanır, sistemsiz ve test edilmemiş olabilir. Bilimsel bilgi sistemli ve sınanmıştır.

2. Bilimlerin sınıflandırılması

• Formal (biçimsel) bilimler: Mantık ve matematik. Konusu soyut kavramlardır. Deneyden bağımsız, tutarlılık esaslıdır.
• Doğa bilimleri: Fizik, kimya, biyoloji, astronomi. Doğayı gözlem ve deneyle inceler.
• Sosyal ve beşeri bilimler: Tarih, sosyoloji, psikoloji, ekonomi, siyaset bilimi. İnsanı ve toplumu inceler. Deney sınırlı, gözlem ve anket önemlidir.

3. Bilimsel yöntem ve kavramlar

Bilimsel yöntemin aşamaları:

1. Problemin belirlenmesi (soru)
2. Gözlem ve bilgi toplama
3. Hipotez kurma
4. Deney ve test etme
5. Sonuçları değerlendirme
6. Kuram ya da yasaya ulaşma, rapor yazma

Temel kavramlar:

• Olgu: Gözlemlenen, doğruluğu sınanabilen gerçek durum.
• Hipotez: Olguyu açıklamak için ileri sürülen, henüz sınanmamış açıklama önerisi.
• Yasa: Olgular arasındaki değişmez ve genel ilişkiyi ifade eden önerme. (Isınan metal genleşir.)
• Kuram (teori): Birçok olgu ve yasayı bir arada açıklayan sistemli açıklamadır.
• Deney: Değişkenleri kontrol ederek hipotezi sınama.

Yöntemler:

• Tümevarım (indüksiyon): Tek tek gözlemlerden genel yargılara varma. Francis Bacon. Eleştiri: Sınırlı sayıda gözlemden genel yargıya ulaşmak kesin kanıt değildir (kara kuğu örneği).
• Tümdengelim (dedüksiyon): Genel ilkelerden özel sonuçlara varma. Descartes. Matematikte kullanılır.
• Hipotetik-dedüktif yöntem: Hipotez kurulur, ondan çıkarımlar yapılır ve deneyle sınanır.

4. Bilim felsefesinde yaklaşımlar

Mantıksal pozitivizm (Viyana Çevresi, Carnap): Bir önermenin anlamlı olması için gözlem ya da deneyle doğrulanabilir olması gerekir. Metafizik önermeler anlamsızdır. Rudolf Carnap’a göre bir bilginin bilimsel olması için önce anlamlı, sonra doğrulanabilir olması gerekir. Doğrulama iki türlüdür. Doğrudan doğrulama araç gereç gerekmeden gözlemle yapılır (“Ağaç yeşil yapraklıdır”). Dolaylı doğrulama başka araçlar ya da laboratuvar ortamı gerektirir (“Ağaç fotosentez yapar”). Felsefe metafizik konuları ele almamalıdır.

Karl Popper (yanlışlanabilirlik):

• Bir kuramın bilimsel olması, doğrulanabilir olmasından çok, yanlışlanabilir olmasına bağlıdır.
• Yanlışlanabilirlik ölçütü: Bir kuram, gözlem ya da deneyle çürütülebilecek biçimde ifade edilmelidir.
• Çürütülemeyen (her sonuçla uyumlu olan) kuramlar bilimsel değildir (sözde bilim: astroloji).
• Doğrulama zaman ve imkân bakımından mümkün değildir. “Bütün kuğular beyazdır” önermesini doğrulamak için geçmişte, bugün ve gelecekte yaşayan tüm kuğuları gözlemek gerekir. Beyaz olmayan tek bir kuğu önermeyi yanlışlar. Bilimsel bilgi yanlışlanana kadar geçici olarak doğru kabul edilir.
• Bilim sınama ve çürütme (eleştirel akılcılık) yoluyla ilerler.

Thomas Kuhn (paradigma ve bilimsel devrim):

• Bilim sürekli birikimle değil, devrimlerle ilerler.
• Paradigma: Bilim insanlarının belli bir dönemde ortak kabul ettiği kuram, yöntem ve soru çerçevesi.
• Normal (olağan) bilim: Mevcut paradigma içinde çalışma. Paradigma bu dönemde konuyla ilgili her soruya cevap verebilir.
• Kriz (bunalım): Paradigmanın açıklayamadığı olaylar birikir ve olağanüstü bilim dönemi yaşanır. Bu dönemden ancak yeni bir paradigmanın kabulüyle çıkılır, yeni paradigmaya karşı direnç gösterilir.
• Bilimsel devrim: Eski paradigma yerini yeni paradigmaya bırakır (Kopernik, Newton, Einstein). Farklı paradigmalar kıyaslanamazdır.

Paul Feyerabend (anarşist yaklaşım): Bilimde tek bir yöntem yoktur. “Her şey olabilir.” Bilimsel gelişim farklı yöntemlere açıktır.

Bilimsel gerçekçilik: Bilimsel kuramlar dünyanın gerçek yapısını anlatır. Araççılık: Kuramlar yalnızca olayları öngörmeye yarayan araçlardır.

5. Bilim ve değerler

• Bilimin nesnelliği: Bilim insanı önyargılarından kurtulmaya çalışır. Yine de her bilim insanı bir bakış açısına sahiptir.
• Bilim ve etik: Bilimsel bulguların kullanımı ahlaki sorumluluk doğurur (atom enerjisi, genetik mühendisliği, yapay zekâ). Bilimsel araştırma etiği: Gönüllü onayı, veri doğruluğu, hayvan hakları.
• Bilim ve toplum: Bilimin gelişimi toplumsal, ekonomik ve siyasi koşullardan etkilenir.
• Bilimin sınırları: Bilim olanı açıklar, olması gerekeni (değerleri) belirlemez. Bilimin kesin cevap veremediği sorular (hayatın anlamı gibi) felsefe, din ve sanatın alanına girer.
• Sözde bilim: Bilimsel görünümlü ama bilimsel yönteme uymayan iddialar (astroloji, kehanet).

• Tek tek gözlemlerden genel yargıya varılıyorTümevarım.
• Genel ilkelerden özel sonuç çıkarılıyorTümdengelim.
• Kuram yanlışlanamıyor, her sonucu açıklıyorPopper’a göre bilimsel değildir.
• Eski paradigma açıklayamadığı olaylar nedeniyle terk ediliyorBilimsel devrim (Kuhn).

6. Konuyu toparla

Mini test

Kendini dene

Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.