Yolumnet

TYT · Kimya

Kimyasal Tepkimeler ve Hesaplamalar

Yaklaşık 16 dakikalık okuma · Son güncelleme 2026-11-13

Bu konuda ne öğreneceksin

Mum yanar, demir paslanır, arabanın motorunda benzin yanar, midendeki asit antiasitle nötrleşir. Hepsi kimyasal tepkimedir: Bazı maddeler yok olur, yeni maddeler oluşur. Kimyasal tepkimeyi bir denklemle yazmayı ve bu denklemden kaç gram ürün oluşacağını, hangi maddenin biteceğini hesaplamayı bilmek, kimyanın en önemli becerilerinden biridir. Bu konuda tepkime türlerini, denklem denkleştirmeyi, mol hesaplarını, sınırlayıcı bileşeni, verimi ve tepkime ısısını öğreneceksin.

Hedefler

  1. Kimyasal tepkime türlerini (yanma, sentez, ayrışma, yer değiştirme, nötrleşme) tanımak.
  2. Tepkime denklemlerini denkleştirmek.
  3. Denkleştirilmiş denklemden mol ve kütle hesabı yapmak.
  4. Sınırlayıcı bileşeni bulmak ve artan madde miktarını hesaplamak.
  5. Verimi ve tepkime ısısını (ekzotermik, endotermik) yorumlamak.
Kimyasal Tepkimeler ve Hesaplamalar · Hocalara Geldik
Kimyasal Tepkimeler ve Hesaplamalar · Hocalara Geldik

1. Tepkime türleri

Tür Genel gösterim Örnek
Yanma Madde + O2\text{O}_2 → oksitler (ısı, ışık) CH4+2O2→CO2+2H2O\text{CH}_4 + 2\text{O}_2 \to \text{CO}_2 + 2\text{H}_2\text{O}
Sentez (birleşme) A+B→AB\text{A} + \text{B} \to \text{AB} N2+3H2→2NH3\text{N}_2 + 3\text{H}_2 \to 2\text{NH}_3
Ayrışma (analiz) AB→A+B\text{AB} \to \text{A} + \text{B} 2H2O→2H2+O22\text{H}_2\text{O} \to 2\text{H}_2 + \text{O}_2
Yer değiştirme A+BC→AC+B\text{A} + \text{BC} \to \text{AC} + \text{B} Zn+2HCl→ZnCl2+H2\text{Zn} + 2\text{HCl} \to \text{ZnCl}_2 + \text{H}_2
Nötrleşme Asit + baz → tuz + su HCl+NaOH→NaCl+H2O\text{HCl} + \text{NaOH} \to \text{NaCl} + \text{H}_2\text{O}
Çökelme İki çözeltinin karışınca suda çözünmeyen bir katı (çökelek) oluşturması AgNO3+NaCl→AgCl+NaNO3\text{AgNO}_3 + \text{NaCl} \to \text{AgCl} + \text{NaNO}_3

Elektron aktarımının olduğu tepkimelere indirgenme-yükseltgenme (redoks) tepkimesi denir. Yanma ve metallerin yer değiştirme tepkimeleri redokstur.

2. Denkleştirme

Kütle korunumu nedeniyle her elementin atom sayısı denklemin iki tarafında eşit olmalıdır. Bunun için katsayılar kullanılır, alt indisler (formülün içindeki sayılar) değiştirilmez.

Yöntem: Önce en karmaşık bileşikteki elementi, sonra diğerlerini eşitle. En son oksijen ve hidrojeni dengele.

Örnek. Al+O2→Al2O3\text{Al} + \text{O}_2 \to \text{Al}_2\text{O}_3

  • Sağda 2 Al, solda 1 Al: Başa 2 yaz. 2Al+O2→Al2O32\text{Al} + \text{O}_2 \to \text{Al}_2\text{O}_3.
  • Sağda 3 O, solda 2 O: En küçük ortak kat 6. Solda 3O23\text{O}_2, sağda 2Al2O32\text{Al}_2\text{O}_3.
  • Şimdi sağda 4 Al, solda 2 Al: Başa 4 yaz.

Denkleşmiş denklem: 4Al+3O2→2Al2O34\text{Al} + 3\text{O}_2 \to 2\text{Al}_2\text{O}_3. Katsayılar toplamı 4+3+2=94 + 3 + 2 = 9.

Kontrol: Sol tarafta 4 Al, 6 O. Sağ tarafta 2⋅2=42 \cdot 2 = 4 Al, 2⋅3=62 \cdot 3 = 6 O.

3. Mol hesapları (stokiyometri)

Denklemdeki katsayılar mol oranını gösterir.

2H2+O2→2H2O2\text{H}_2 + \text{O}_2 \to 2\text{H}_2\text{O}

2 mol H2\text{H}_2 + 1 mol O2\text{O}_2 → 2 mol H2O\text{H}_2\text{O} demektir. Kütleler: 4 g + 32 g → 36 g. Kütle korunmuştur.

Örnek. CH4+2O2→CO2+2H2O\text{CH}_4 + 2\text{O}_2 \to \text{CO}_2 + 2\text{H}_2\text{O} tepkimesinde 16 g CH4\text{CH}_4 yakılırsa kaç g CO2\text{CO}_2 oluşur? (CH4\text{CH}_4: 16, CO2\text{CO}_2: 44)

  1. nCH4=1616=1 moln_{CH_4} = \dfrac{16}{16} = 1\ \text{mol}.
  2. Denklemde 1 mol CH4\text{CH}_4’ten 1 mol CO2\text{CO}_2 oluşur.
  3. mCO2=1⋅44=44 gm_{CO_2} = 1 \cdot 44 = 44\ \text{g}.

Örnek (gaz). NK’da 1 mol ürün gazı 22,4 L kaplar. 1 mol CO2\text{CO}_2 NK’da 22,4 L.

4. Sınırlayıcı bileşen

Girenler denklemdeki oranda karışmazsa biri tükenir, diğeri artar. Tükenen madde sınırlayıcı bileşendir ve ürün miktarını belirler.

Örnek. 2H2+O2→2H2O2\text{H}_2 + \text{O}_2 \to 2\text{H}_2\text{O} tepkimesinde 2 mol H2\text{H}_2 ile 2 mol O2\text{O}_2 karıştırılıyor.

  • 2 mol H2\text{H}_2, 1 mol O2\text{O}_2 ile tepkimeye girer.
  • H2\text{H}_2 tükenir, sınırlayıcıdır. O2\text{O}_2’den 2−1=1 mol2 - 1 = 1\ \text{mol} artar.
  • 2 mol H2O\text{H}_2\text{O} oluşur.

Bulma yöntemi: Her girenin mol sayısını katsayısına böl. En küçük değeri veren madde sınırlayıcıdır. Yukarıda H2\text{H}_2: 2/2=12/2 = 1, O2\text{O}_2: 2/1=22/1 = 2. En küçük H2\text{H}_2’de.

Sınırlayıcı bileşeni bul

Girenlerin mol sayısını değiştir. Önce biten madde sınırlayıcıdır, ürün miktarını o belirler.

5. Verim

Tepkimeden teorik olarak elde edilmesi gereken ürün miktarının ne kadarının gerçekte elde edildiğini gösterir:

Verim=gerc¸ek u¨ru¨nteorik u¨ru¨n⋅100\text{Verim} = \frac{\text{gerçek ürün}}{\text{teorik ürün}} \cdot 100

Örnek. Hesaba göre 36 g su oluşması gerekirken deneyde 27 g su elde ediliyorsa verim 2736⋅100=%75\dfrac{27}{36} \cdot 100 = \%75’tir.

6. Tepkime ısısı

Ekzotermik tepkimede ürünlerin enerjisi girenlerden düşüktür ve ısı verilir. Endotermik tepkimede ürünlerin enerjisi daha yüksektir ve ısı alınır
Tepkime enerjisi · İzlek
  • Ekzotermik (ısı veren): Yanma, nötrleşme, çürüme, solunum. ΔH<0\Delta H < 0. Ortam ısınır.
  • Endotermik (ısı alan): Fotosentez, suyun elektrolizi, buzun erimesi, amonyum nitratın suda çözünmesi. ΔH>0\Delta H > 0. Ortam soğur.

ΔH\Delta H, ürünlerin entalpisinden girenlerin entalpisinin çıkarılmasıyla bulunur. Ekzotermik tepkimeler genellikle kendiliğinden başlayıp devam eder, aktivasyon enerjisi adı verilen ilk enerji engelini aşmak için başlangıçta bir kıvılcım ya da ısı gerekebilir.

  • Madde oksijenle yanıyorYanma tepkimesi, ısı verir.
  • İki madde birleşip tek madde oluşturuyorSentez tepkimesi.
  • Girenlerin mol oranı katsayılara uymuyorBiri sınırlayıcı, diğeri artar.
  • Gerçek ürün teorik üründen azVerim yüzde 100’den düşüktür.

7. Konuyu toparla

Başlık Kısa not
Denkleştirme Her elementin atom sayısı eşit, yalnızca katsayı
Katsayı Mol oranını verir
Sınırlayıcı Önce biten, ürünü belirler
Verim Gerçek / teorik ⋅\cdot 100
Ekzotermik Isı verir, ΔH<0\Delta H < 0
Endotermik Isı alır, ΔH>0\Delta H > 0

Mini test

Soru 1

x Al+y O2→z Al2O3x\ \text{Al} + y\ \text{O}_2 \to z\ \text{Al}_2\text{O}_3 tepkimesi en küçük tam sayılarla denkleştirildiğinde x+y+zx + y + z toplamı kaç olur?

  1. A5
  2. B6
  3. C7
  4. D9
  5. E18
Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: D

  1. Denkleşmiş denklem 4Al+3O2→2Al2O34\text{Al} + 3\text{O}_2 \to 2\text{Al}_2\text{O}_3.
  2. Katsayılar toplamı 4+3+2=94 + 3 + 2 = 9. Doğru cevap D.

Diğer şıklar: 5 yy ile zz toplanıp xx unutulmuş / 6 xx ile zz toplanıp yy unutulmuş / 7 xx ile yy toplanıp zz unutulmuş / 18 katsayılar iki katına çıkarılmış.

Soru 2

CH4+2O2→CO2+2H2O\text{CH}_4 + 2\text{O}_2 \to \text{CO}_2 + 2\text{H}_2\text{O} tepkimesine göre 32 g CH4\text{CH}_4 tamamen yakıldığında kaç gram CO2\text{CO}_2 oluşur? (C\text{C}: 12, H\text{H}: 1, O\text{O}: 16)

  1. A32
  2. B44
  3. C64
  4. D88
  5. E176
Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: D

  1. nCH4=3216=2 moln_{CH_4} = \dfrac{32}{16} = 2\ \text{mol}.
  2. Tepkimede 1 mol CH4\text{CH}_4 1 mol CO2\text{CO}_2 oluşturur. 2 mol CO2\text{CO}_2 oluşur.
  3. m=2⋅44=88 gm = 2 \cdot 44 = 88\ \text{g}. Doğru cevap D.

Diğer şıklar: 32 girenin kütlesi alınmış / 44 1 mol CO₂ kütlesi alınmış / 64 iki mol oksijenin kütlesi alınmış / 176 oksijenin katsayısı fazladan çarpılmış.

Soru 3

2H2+O2→2H2O2\text{H}_2 + \text{O}_2 \to 2\text{H}_2\text{O} tepkimesi için 2 mol H2\text{H}_2 ile 2 mol O2\text{O}_2 karıştırılıp tepkimeye giriyor. Tepkime sonunda aşağıdakilerden hangisi gözlenir?

  1. A2 mol su oluşur ve 1 mol H2\text{H}_2 artar.
  2. B4 mol su oluşur ve madde artmaz.
  3. C1 mol su oluşur ve 1 mol O2\text{O}_2 artar.
  4. D2 mol su oluşur ve 1 mol O2\text{O}_2 artar.
  5. E2 mol su oluşur ve 2 mol O2\text{O}_2 artar.
Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: D

  1. Denklem oranı 2 H2:1 O22\ \text{H}_2 : 1\ \text{O}_2. 2 mol H2\text{H}_2 için 1 mol O2\text{O}_2 yeter.
  2. H2\text{H}_2 tükenir (sınırlayıcı), 2−1=1 mol2 - 1 = 1\ \text{mol} O2\text{O}_2 artar.
  3. Oluşan su 2 mol. Doğru cevap D.

Diğer şıklar: 2 mol su oluşur ve 1 mol H2\text{H}_2 artar. hidrojen sınırlayıcıdır, tamamen tükenir / 4 mol su oluşur ve madde artmaz. oranlar tutmuyor, su 2 mol oluşur / 1 mol su oluşur ve 1 mol O2\text{O}_2 artar. oluşan su 2 mol olmalı / 2 mol su oluşur ve 2 mol O2\text{O}_2 artar. oksijenden 1 mol tepkimeye girer.

Soru 4

Bir tepkimede teorik olarak 36 g ürün oluşması beklenirken deneyde 27 g ürün elde ediliyor. Tepkimenin verimi yüzde kaçtır?

  1. A27
  2. B36
  3. C75
  4. D76
  5. E133
Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: C

  1. Verim =gerc¸ek u¨ru¨nteorik u¨ru¨n⋅100= \dfrac{\text{gerçek ürün}}{\text{teorik ürün}} \cdot 100.
  2. 2736⋅100=75\dfrac{27}{36} \cdot 100 = 75. Verim %75'tir. Doğru cevap C.

Diğer şıklar: 27 gerçek ürün kütlesi yüzde sanılmış / 36 teorik ürün kütlesi yüzde sanılmış / 76 işlem hatasıyla bir fazla bulunmuş / 133 teorik ürün gerçek ürüne bölünmüş.

Kendini dene

Kendini dene

H2+Cl2→2HCl\text{H}_2 + \text{Cl}_2 \to 2\text{HCl} tepkimesi hangi türdedir?

Sentez (birleşme).

Fe+O2→Fe2O3\text{Fe} + \text{O}_2 \to \text{Fe}_2\text{O}_3 denkleminin katsayıları nedir?

4Fe+3O2→2Fe2O34\text{Fe} + 3\text{O}_2 \to 2\text{Fe}_2\text{O}_3.

2 mol H2\text{H}_2 yanarsa kaç mol su oluşur?

2 mol.

Yanma tepkimeleri ekzotermik mi endotermik midir?

Ekzotermik.

Teorik 40 g ürün yerine 30 g elde edilirse verim kaçtır?

%75.

Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.

Kimya dersinin diğer konuları