Değişim Çağında Avrupa ve Osmanlı

Bu konuda ne öğreneceksin

16. yüzyıldan sonra Avrupa büyük bir dönüşüm yaşadı. Yeni deniz yolları bulundu, kıtaya zenginlik aktı, bilim ve düşünce özgürleşti, fabrikalar kuruldu, krallıklar devrildi. Osmanlı ise geçmişte olduğu gibi yaşamaya devam ederken Avrupa’ya göre geri kalmaya başladı. Bu konuda Avrupa’daki büyük değişimleri (Coğrafi Keşifler, Rönesans, Reform, Aydınlanma, Sanayi İnkılabı, Fransız İhtilali), Osmanlı’nın duraklama, gerileme ve dağılma dönemlerini ile yenileşme (ıslahat) hareketlerini öğreneceksin.

1. Avrupa’daki büyük değişimler

• Coğrafi Keşifler (15. ve 16. yüzyıl): Pusula, usturlap ve gelişen gemicilik ile yeni yollar bulundu. Kolomb (1492, Amerika), Vasco da Gama (1498, Hindistan), Macellan seferi. Nedenleri: Osmanlı’nın Doğu ticaret yollarını (baharat ve ipek yolu) kontrol etmesi, zenginlik ve yeni topraklar arayışı, bilimsel merak ve misyonerlik.
• Sonuçları: Ticaret merkezi Akdeniz’den Atlantik’e kaydı. Avrupa’ya Amerika’dan altın ve gümüş aktı, fiyatlar yükseldi (fiyat devrimi). Sömürgecilik ve merkantilizm (devletin zenginliği altın ve gümüş birikimi) doğdu. Burjuva (tüccar) sınıfı güçlendi.
• Rönesans ve Reform: İnsan merkezli düşünce, bilimsel merak. Martin Luther ve Kalvin ile Katolik kilisesinin otoritesi sarsıldı.
• Aydınlanma Çağı (18. yüzyıl): Akıl ve bilim önde. Montesquieu (güçler ayrılığı), Rousseau (halk egemenliği, toplum sözleşmesi), Voltaire (düşünce özgürlüğü). Krallığın mutlak yetkisi eleştirildi.
• Sanayi İnkılabı (18. yüzyıl, İngiltere): Buhar makinesi, fabrika üretimi. İşçi sınıfı, şehirleşme, ham madde ve pazar ihtiyacı doğdu. Avrupa güçleri Osmanlı’yı ham madde ve pazar olarak gördü.
• Fransız İhtilali (1789): Hürriyet, eşitlik, kardeşlik fikirleri yayıldı. Milliyetçilik akımı çok uluslu imparatorlukları (Osmanlı, Avusturya) tehdit etti.

2. Osmanlı’nın dönemleri

3. Duraklama dönemi (17. yüzyıl)

• Neden: Kapıkulu, tımar ve vergi düzeninin bozulması, padişahların zayıflığı ve saray entrikaları, ekonomik sorunlar, Coğrafi Keşiflerle gelir azalması, Avrupa’nın teknolojik üstünlüğü.
• Celali isyanları: Anadolu’da vergi ve düzen bozulunca çıkan isyanlar.
• IV. Murat döneminde Bağdat alındı (1638), devlet toparlandı.
• Köprülüler dönemi: Köprülü Mehmet Paşa ve oğlu Fazıl Ahmet Paşa Girit’i aldı (1669).
• II. Viyana Kuşatması (1683): Kara Mustafa Paşa başarısız oldu. Kutsal İttifak kuruldu, Osmanlı geri çekilmeye başladı.
• Karlofça Antlaşması (1699): Osmanlı’nın ilk toprak kaybı (Macaristan ve Transilvanya Avusturya’ya, Mora Venedik’e, Podolya Lehistan’a). Osmanlı artık savunmaya geçti.

4. Gerileme dönemi (18. yüzyıl)

• Pasarofça Antlaşması (1718): Kaybedilen topraklar. Ardından Lale Devri (1718 ile 1730, Sadrazam Damat İbrahim Paşa): Barış, eğlence ve Avrupa’ya yönelim, ilk Türk matbaası (İbrahim Müteferrika, 1727), Fransa’ya elçiler gönderildi, Patrona Halil isyanı (1730) ile bitti.
• Küçük Kaynarca Antlaşması (1774): Osmanlı-Rus savaşı sonrası imzalandı. Kırım bağımsız oldu, Rusya Osmanlı Hristiyanlarını (Ortodoks) koruma hakkı elde etti (Osmanlı’nın iç işlerine karışma kapısı). Rusya Karadeniz’e ulaştı. Rusya Kırım’ı 1783’te topraklarına kattı.
• Yaş Antlaşması (1792): Rusya, Kırım’ı ve Karadeniz’in kuzeyini kesinleştirdi.
• Gerileme döneminde Osmanlı kuvvetle değil diplomasiyle ayakta kalmaya çalıştı (denge politikası).

5. Dağılma dönemi ve ıslahatlar

Osmanlı, çöküşü durdurmak için Batı’yı örnek alarak yenilik yaptı. İlk ıslahatlar askerî alanda, sonra yönetim, hukuk ve eğitimde yapıldı.

• III. Selim (1789 ile 1807): Nizam-ı Cedid (Yeni Düzen) ordusu kurdu, Avrupa’da daimi elçilikler açtı. Yeniçeriler ve ayanlar karşı çıktı, Kabakçı Mustafa isyanı ile tahttan indirildi.
• II. Mahmud (1808 ile 1839):
  • Sened-i İttifak (1808): Padişah ile ayanlar arasında yapılan sözleşme. Ayanlar padişahın otoritesini kabul etti. Padişahın yetkisini ilk kez sınırlayan belge olarak anılır.
  • Vaka-i Hayriye (1826): Yeniçeri Ocağı kaldırıldı. Yerine Asakir-i Mansure-i Muhammediye kuruldu.
  • Kıyafet ve eğitim yeniliği, Tercüme Odası, Mühendishane, gazete (Takvim-i Vekayi), nüfus sayımı ve posta teşkilatı.
• Tanzimat Dönemi (1839 ile 1876):
  • Tanzimat Fermanı (Gülhane Hatt-ı Hümayunu, 1839), Mustafa Reşit Paşa hazırladı. Can, mal ve namus güvenliği, vergide eşitlik, düzenli askerlik, yargılamada eşitlik.
  • Islahat Fermanı (1856): Gayrimüslimlere ek haklar.
  • Kırım Savaşı (1853 ile 1856) ve Paris Antlaşması (1856): Osmanlı Avrupa devletlerinin yanında yer aldı, “Avrupa devletler topluluğu”na kabul edildi.
  • Mecelle (İslam hukukuna dayalı ilk medeni kanun), Düyun-ı Umumiye (1881, borçlar yönetimi), Maarif Nezareti, Darülfünun.
• I. Meşrutiyet (1876): Kanun-ı Esasi ilan edildi (Mithat Paşa, II. Abdülhamit). Meclis-i Mebusan açıldı. Ancak 93 Harbi (1877 ile 1878) gerekçesiyle II. Abdülhamit meclisi kapattı (1878).

Dağılma: Milliyetçilik akımları ile Sırbistan, Yunanistan, Romanya, Bulgaristan bağımsızlığını aldı. Yunan isyanı (1821) sonunda Yunanistan kuruldu (1830). Mısır Valisi Mehmet Ali Paşa isyanı, Berlin Antlaşması (1878) ile Balkanlarda toprak kayıpları yaşandı.

• Coğrafi Keşifler yapılıyorTicaret yolları Atlantik’e kayar, Akdeniz’in önemi düşer.
• Fransız İhtilali yayılıyorMilliyetçilik, Osmanlı’da azınlık isyanlarını artırır.
• Osmanlı ordusu yenileniyorYeniçeriler ve ayanlar karşı çıkar.
• Küçük Kaynarca imzalanıyorRusya’ya Ortodoksları koruma hakkı verilir, iç işlere karışma başlar.

Zaman şeridi

Duraklamadan Düyun-ı Umumiye’ye kadar olayların sırasını gör.

6. Konuyu toparla

Mini test

Kendini dene

Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.