Bu konuda ne öğreneceksin
“Dün akşam sinemaya gideceğiz.” cümlesini okuyunca bir şey rahatsız eder: “Dün” geçmişi, “gideceğiz” geleceği gösterir. Cümlenin bir yerinde anlam ya da yapı bozulmuştur. Anlatım bozuklukları, cümlenin ya da paragrafın doğru, akıcı ve anlaşılır olmasını engelleyen hatalardır. TYT’de her yıl sorulur. Soru, hatanın nerede ve hangi türde olduğunu bulmayı ister. Bu konuda anlamsal ve yapısal anlatım bozukluklarını öğreneceksin.
Hedefler
- Anlamsal anlatım bozukluklarını (gereksiz sözcük, anlamca çelişen sözcük, yanlış anlamlı sözcük) bulmak.
- Yapısal anlatım bozukluklarını (özne-yüklem uyumsuzluğu, kip-zaman uyumsuzluğu, çatı uyuşmazlığı, eksik öge) bulmak.
- Bozuk bir cümleyi düzeltmek.
- Hatanın türünü adlandırmak.
- Doğru cümlede hata aramamak.
1. Anlamsal anlatım bozuklukları
Gereksiz sözcük kullanımı. Aynı anlamı veren iki sözcüğün bir arada bulunmasıdır. Birini atınca cümlenin anlamı değişmez.
- Yanlış: Toplantıya yaklaşık elli civarında kişi katıldı. (Yaklaşık ve civarında aynı anlamı taşır)
- Doğru: Toplantıya yaklaşık elli kişi katıldı.
- Yanlış: Çocuklar karşılıklı birbirine baktı.
- Doğru: Çocuklar birbirine baktı.
- Yanlış: Kitabın bütün hepsini okudum.
- Doğru: Kitabın hepsini okudum.
Anlamca çelişen sözcükler. Cümlede birbirine zıt ya da birbirini bozan sözcükler yan yana kullanılır.
- Yanlış: Kesinlikle belki yarın size uğrarım. (Kesinlik ile olasılık çelişir)
- Doğru: Belki yarın size uğrarım. Ya da: Kesinlikle yarın size uğrarım.
- Yanlış: Çocuk yavaş yavaş hızla koştu.
- Doğru: Çocuk hızla koştu.
Yanlış anlamda kullanılan sözcük. Sözcük, cümlenin anlamına uymayan bir anlamda kullanılır. Cümleyi dikkatle okuyunca sözcüğün yeri uymaz.
2. Yapısal anlatım bozuklukları
Özne-yüklem uyumsuzluğu. Özne ile yüklemin kişi ve sayı bakımından uyması gerekir.
- Yanlış: Çocuklar ve biz sinemaya gitti. (Özne çoğul, yüklem “gitti” 3. kişi)
- Doğru: Çocuklar ve biz sinemaya gittik.
- Yanlış: Sen ve ben sinemaya gidecek.
- Doğru: Sen ve ben sinemaya gideceğiz.
Kip (zaman) uyumsuzluğu. Cümledeki zaman sözcüğü ile yüklemin kipi birbirini bozmamalıdır.
- Yanlış: Dün akşam sinemaya gideceğiz. (Geçmiş zaman sözcüğü, gelecek zaman kipi)
- Doğru: Dün akşam sinemaya gittik.
- Yanlış: Yarın toplantıya gelemedim.
- Doğru: Yarın toplantıya gelemeyeceğim.
Çatı uyuşmazlığı. Aynı yükleme bağlanan fiillerin çatıları (etken, edilgen) uyumlu olmalıdır.
- Yanlış: Bu kitap okunmalı ve düşünmeli. (Edilgen ve etken karışmış)
- Doğru: Bu kitap okunmalı ve düşünülmelidir.
Ortak ögelerin ek ve kip uyuşmazlığı. Bir yükleme bağlanan birden çok ögenin ekleri aynı olmalıdır.
- Yanlış: Ahmet’i ve Ayşe’ye çağırdım. (İkisi de aynı eki almalı)
- Doğru: Ahmet’i ve Ayşe’yi çağırdım.
- Yanlış: Hem sınıfta hem de bahçeden çocuk sesleri geliyordu.
- Doğru: Hem sınıftan hem de bahçeden çocuk sesleri geliyordu.
Eksik öge ya da eksik yüklem. Cümlede ortak yüklem, ortak ek eksikse cümle anlaşılmaz.
3. Hata bulma ve düzeltme
| Hata türü | Nasıl bulunur? | Nasıl düzeltilir? |
|---|---|---|
| Gereksiz sözcük | İki sözcük aynı anlamda | Birini at |
| Çelişen sözcük | İki sözcük birbirine zıt | Birini at ya da değiştir |
| Özne-yüklem | Çoğul özne, tekil yüklem | Yüklemin kişi ekini düzelt |
| Kip-zaman | Zaman sözcüğü ile kip uyuşmuyor | Kipi ya da zaman sözcüğünü düzelt |
| Çatı | Etken ve edilgen karışmış | Hepsini aynı çatıya çevir |
| Ortak öge | Ekler farklı | Ortak ek ver |
- İki sözcük aynı anlamı veriyorGereksiz sözcük vardır.
- İki sözcük birbirine zıt anlam taşıyorAnlamca çelişki vardır.
- Özne çoğul, yüklem tekil kişi ekliÖzne-yüklem uyumsuzluğu vardır.
- Zaman sözcüğü geçmiş, kip gelecekKip-zaman uyumsuzluğu vardır.
4. Konuyu toparla
| Başlık | Kısa not |
|---|---|
| Gereksiz sözcük | Aynı anlamda iki sözcük |
| Çelişen sözcük | Zıt anlamlı iki sözcük |
| Özne-yüklem | Kişi ve sayı uyumu |
| Kip-zaman | Zaman zarfı ile kip uyumu |
| Çatı | Etken ve edilgen karışmamalı |
| Ortak öge | Ekler aynı olmalı |
Mini test
Soru 1
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde gereksiz sözcük kullanımından kaynaklanan bir anlatım bozukluğu vardır?
- AToplantıya elli kadar kişi katıldı.
- BToplantıya yaklaşık elli civarında kişi katıldı.
- CMisafirler akşam yemeğinden sonra evden ayrıldı.
- DÇocuklar bahçede birlikte oynadı.
- ESınav sonuçları yarın açıklanacak.
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: B
- “Yaklaşık” ve “civarında” aynı anlamı taşır, ikisi birlikte kullanılamaz.
- Doğru kullanım: Toplantıya yaklaşık elli kişi katıldı.
- Diğer seçeneklerde gereksiz sözcük yoktur. Doğru cevap B.
Diğer şıklar: Toplantıya elli kadar kişi katıldı. tek bir yaklaşıklık sözcüğü kullanılmış, bozukluk yok / Misafirler akşam yemeğinden sonra evden ayrıldı. gereksiz sözcük yok, anlatım düzgün / Çocuklar bahçede birlikte oynadı. gereksiz sözcük yok, anlatım düzgün / Sınav sonuçları yarın açıklanacak. gereksiz sözcük yok, anlatım düzgün.
Soru 2
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde anlamca çelişen sözcükler kullanılmıştır?
- ABelki yarın size uğrarım.
- BKesinlikle yarın size uğrarım.
- CKesinlikle belki yarın size uğrarım.
- DGaliba bu akşam gelmeyecek.
- EMutlaka bu işi bitireceğim.
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: C
- “Kesinlikle” bir şeyin kesin olduğunu, “belki” ise kesin olmadığını bildirir.
- İki sözcük aynı cümlede çelişir.
- Diğer seçeneklerde yalnızca bir anlam vardır. Doğru cevap C.
Diğer şıklar: Belki yarın size uğrarım. yalnızca olasılık bildiriyor, çelişki yok / Kesinlikle yarın size uğrarım. yalnızca kesinlik bildiriyor, çelişki yok / Galiba bu akşam gelmeyecek. yalnızca olasılık bildiriyor, çelişki yok / Mutlaka bu işi bitireceğim. yalnızca kesinlik bildiriyor, çelişki yok.
Soru 3
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde özne-yüklem uyumsuzluğu vardır?
- AAyşe ile ben sinemaya gittik.
- BSen ve ben sinemaya gideceğiz.
- CÇocuklar parkta oynadı.
- DÖğretmenler toplantıya katıldı.
- EÇocuklar ve biz sinemaya gitti.
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: E
- “Çocuklar ve biz” öznesinde “biz” de bulunduğu için yüklem 1. çoğul kişi olmalıdır.
- “Gitti” 3. kişidir. Doğru kullanım: Çocuklar ve biz sinemaya gittik.
- Diğer seçeneklerde özne ile yüklem uyumludur. Doğru cevap E.
Diğer şıklar: Ayşe ile ben sinemaya gittik. özne “Ayşe ile ben” ile yüklem “gittik” uyumlu / Sen ve ben sinemaya gideceğiz. özne “sen ve ben” ile yüklem “gideceğiz” uyumlu / Çocuklar parkta oynadı. özne “çocuklar” ile yüklem “oynadı” uyumlu / Öğretmenler toplantıya katıldı. özne “öğretmenler” ile yüklem “katıldı” uyumlu.
Soru 4
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde zaman (kip) bakımından bir anlatım bozukluğu vardır?
- AYarın sinemaya gideceğiz.
- BDün akşam sinemaya gittik.
- CHer hafta sonu sinemaya gideriz.
- DDün akşam sinemaya gideceğiz.
- EŞimdi sinemaya gidiyoruz.
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: D
- “Dün” geçmişi gösterir. “Gideceğiz” ise gelecek zaman kipidir.
- Zaman sözcüğü ile kip birbirini bozar.
- Diğer seçeneklerde zaman sözcüğü ve kip uyumludur. Doğru cevap D.
Diğer şıklar: Yarın sinemaya gideceğiz. “yarın” ile gelecek zaman uyumlu / Dün akşam sinemaya gittik. “dün” ile geçmiş zaman uyumlu / Her hafta sonu sinemaya gideriz. “her hafta sonu” ile geniş zaman uyumlu / Şimdi sinemaya gidiyoruz. “şimdi” ile şimdiki zaman uyumlu.
Kendini dene
Kendini dene
“Kitabın bütün hepsini okudum.” cümlesindeki bozukluk nedir?
Gereksiz sözcük: “bütün” ve “hepsi” aynı anlamı taşır.
“Çocuklar ve biz sinemaya gitti.” cümlesindeki bozukluk nedir?
Özne-yüklem uyumsuzluğu.
“Dün akşam sinemaya gideceğiz.” cümlesindeki bozukluk nedir?
Kip ve zaman uyumsuzluğu.
“Kesinlikle belki gelirim.” cümlesindeki bozukluk nedir?
Anlamca çelişen sözcükler.
“Ahmet’i ve Ayşe’ye çağırdım.” cümlesindeki bozukluk nedir?
Ortak ögelerin ek uyumsuzluğu.
Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.