Bu konuda ne öğreneceksin
“Ali geldi.” ile “Ali geldi ama kimseyle konuşmadan odasına çıktı.” cümleleri farklı yapıdadır: İlki tek bir yargı bildirir, ikincisi iki yargıyı birleştirir. Cümleler yapılarına, yüklemlerine, yüklemlerinin yerine ve anlamlarına göre gruplanır. TYT’de cümle türü sorusu çoğunlukla yapıca ya da yüklemin türüne göre sorulur. Bu konuda dört sınıflandırmayı ve her birinin ölçütünü öğreneceksin.
Hedefler
- Cümleleri yapılarına göre (basit, birleşik, sıralı, bağlı) sınıflandırmak.
- Yüklemin türüne göre fiil cümlesi ve isim cümlesini ayırt etmek.
- Yüklemin yerine göre kurallı ve devrik cümleyi ayırt etmek.
- Anlamına göre cümleleri (olumlu, olumsuz, soru, ünlem) tanımak.
- Aynı cümlenin farklı ölçütlerle sınıflandırılmasını yapmak.
1. Yapılarına göre cümleler
Basit cümle: Tek yargı bildirir, yani tek yüklemi vardır. Fiilimsi, bağlaç ya da yan cümle içermez.
- Ali kitabı okudu.
- Çocuk bahçede oynuyor.
Birleşik cümle: Bir temel cümle ile bir ya da birkaç yan cümleden oluşur. Yan cümle, temel cümleyi tamamlar ve tek başına yargı bildirmez. Üç şekilde yapılır:
| Birleşik cümle türü | Yan cümle | Örnek |
|---|---|---|
| Fiilimsili | Fiilimsi içerir | Gelen misafirleri karşıladık. Eve gelince haber verdi. |
| Şartlı | Dilek-şart kipli fiil içerir | Ders çalışırsan sınavı kazanırsın. |
| “Ki”li | “Ki” ile bağlanan yan cümle içerir | Biliyorum ki yarın gelecek. |
Sıralı cümle: Birden çok bağımsız cümlenin virgül ya da noktalı virgülle yan yana getirilmesiyle oluşur. Aralarında bağlaç bulunmaz. Her cümlenin kendi yüklemi vardır ve yargıları bağımsızdır.
- Kapıyı açtı, içeri girdi, oturdu.
- Geldi, gördü, yendi.
Bağlı cümle: Birden çok bağımsız cümlenin bağlaçla birbirine bağlanmasıyla oluşur. Bağlaçlar: ve, ama, fakat, çünkü, yani, ya da.
- Çok çalıştı ama başaramadı.
- Yorgundu çünkü gece uyumamıştı.
| Tür | Yargı | Ölçüt |
|---|---|---|
| Basit | Tek | Tek yüklem, fiilimsi yok |
| Birleşik | Birden çok ama yan cümleli | Fiilimsi, şart ya da “ki” |
| Sıralı | Birden çok bağımsız | Bağlaçsız, virgülle |
| Bağlı | Birden çok bağımsız | Bağlaçla |
2. Yüklemin türüne göre
Fiil cümlesi: Yüklemi fiil olan cümledir. Ali kitabı okudu.
İsim cümlesi: Yüklemi isim soylu bir sözcük olan cümledir. Yüklem isim, sıfat, zamir ya da zarf olabilir ve ek fiil alır. Bu çocuk çok çalışkan(dır). Kitap çok güzel. Soru zor(du).
3. Yüklemin yerine göre
Kurallı cümle: Yüklem cümlenin sonundadır. Dün çok yorulmuştum.
Devrik cümle: Yüklem cümlenin sonunda değildir. Çok yorulmuştum dün. (Yüklem “yorulmuştum”, cümlenin sonunda “dün” var.)
Devrik cümle vurgu için kullanılır. Şiirlerde ve konuşma dilinde sık görülür.
4. Anlamlarına göre
| Tür | Anlam | Örnek |
|---|---|---|
| Olumlu cümle | Eylem yapılır ya da oluşur | Ali geldi. |
| Olumsuz cümle | Eylem yapılmaz | Ali gelmedi. |
| Soru cümlesi | Cevap beklenir | Ali geldi mi? |
| Ünlem cümlesi | Duygu, şaşkınlık | Ne güzel bir gün! |
| Emir cümlesi | Emir bildirir | Buraya gel! |
| İstek cümlesi | İstek, dilek | Keşke gelse. |
5. Çözümleme örneği
“Dersi çalışırsan sınavı rahatça kazanırsın.”
- Yapısına göre: Birleşik (şartlı yan cümle: “dersi çalışırsan”).
- Yüklemine göre: Fiil cümlesi (“kazanırsın”).
- Yüklemin yerine göre: Kurallı (yüklem sonda).
- Anlamına göre: Olumlu.
“Çok çalıştı ama başaramadı.”
- Yapısına göre: Bağlı (“ama” bağlacı).
- Yüklemine göre: Fiil cümlesi.
- Yüklemin yerine göre: Kurallı.
- Anlamına göre: Olumsuz (ikinci yargı olumsuz).
- Tek yüklem var, fiilimsi ve bağlaç yokBasit cümle.
- Cümlede fiilimsi, şart eki ya da “ki” varBirleşik cümle.
- Bağımsız cümleler virgülle yan yanaSıralı cümle.
- Bağımsız cümleler bağlaçla birleşmişBağlı cümle.
- Yüklem fiilFiil cümlesi, yüklem isim soylu => İsim cümlesi.
6. Konuyu toparla
| Başlık | Kısa not |
|---|---|
| Basit | Tek yüklem |
| Birleşik | Fiilimsi, şart, “ki” |
| Sıralı | Virgülle, bağlaçsız |
| Bağlı | Bağlaçla |
| Fiil cümlesi | Yüklem fiil |
| İsim cümlesi | Yüklem isim soylu |
| Devrik | Yüklem sonda değil |
Mini test
Soru 1
Aşağıdaki cümlelerden hangisi birleşik cümledir?
- AAli ödevini zamanında teslim etti.
- BÇok çalıştı ama istediği sonucu alamadı.
- CGelen misafirleri kapıda karşıladık.
- DGeldi, gördü, yendi.
- EBu akşam hava çok güzel.
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: C
- Birleşik cümle, bir temel cümle ile yan cümleden oluşur. Yan cümle fiilimsi, şart ya da “ki” ile kurulur.
- “Gelen” sözcüğü sıfat-fiildir ve “misafirleri” niteler. Cümle fiilimsi içerdiği için birleşiktir.
- Diğer seçenekler basit, bağlı ve sıralı cümledir. Doğru cevap C.
Diğer şıklar: Ali ödevini zamanında teslim etti. tek yüklemli basit cümle / Çok çalıştı ama istediği sonucu alamadı. bağlaçla bağlanan iki bağımsız cümle, bağlı cümle / Geldi, gördü, yendi. bağlaçsız, virgülle ayrılmış sıralı cümle / Bu akşam hava çok güzel. tek yüklemli basit isim cümlesi.
Soru 2
Aşağıdaki cümlelerden hangisi sıralı cümledir?
- AKapıyı açtı, içeri girdi, koltuğa oturdu.
- BYağmur yağınca yollar kapandı.
- CYorgundu çünkü gece uyumamıştı.
- DÇocuk bahçede top oynuyor.
- EBiliyorum ki yarın bize gelecek.
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: A
- Sıralı cümlede bağımsız cümleler virgülle yan yana gelir, aralarında bağlaç bulunmaz.
- “Açtı, girdi, oturdu” üç yüklemli ve bağlaçsızdır.
- Diğer seçenekler birleşik, bağlı ve basit cümledir. Doğru cevap A.
Diğer şıklar: Yağmur yağınca yollar kapandı. zarf-fiil içeren birleşik cümle / Yorgundu çünkü gece uyumamıştı. “çünkü” ile bağlanan bağlı cümle / Çocuk bahçede top oynuyor. tek yüklemli basit cümle / Biliyorum ki yarın bize gelecek. “ki” ile kurulan birleşik cümle.
Soru 3
Aşağıdaki cümlelerden hangisi isim cümlesidir?
- ABu çocuk gerçekten çok çalışkan.
- BÇocuk dün akşam eve geldi.
- CAli ödevini dikkatle okudu.
- DAnnem akşam yemeği pişirdi.
- EÖğrenciler teneffüste bahçeye çıktı.
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: A
- İsim cümlesinin yüklemi isim soylu bir sözcüktür ve ek fiil alır.
- “Çalışkan” sıfattır ve “Bu çocuk çok çalışkan(dır)” cümlesinin yüklemidir.
- Diğer seçeneklerin yüklemi fiildir. Doğru cevap A.
Diğer şıklar: Çocuk dün akşam eve geldi. yüklemi fiil olan fiil cümlesi / Ali ödevini dikkatle okudu. yüklemi fiil olan fiil cümlesi / Annem akşam yemeği pişirdi. yüklemi fiil olan fiil cümlesi / Öğrenciler teneffüste bahçeye çıktı. yüklemi fiil olan fiil cümlesi.
Soru 4
Aşağıdaki cümlelerden hangisi devrik cümledir?
- ADün çok yorulmuştum.
- BAli kitabı okudu.
- CAnnem yemek pişirdi.
- DÇocuk okula erkenden gitti.
- EÇok yorulmuştum dün.
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: E
- Devrik cümlede yüklem cümlenin sonunda değildir.
- “Çok yorulmuştum dün” cümlesinde yüklem “yorulmuştum”dur ve sonunda “dün” vardır.
- Diğer seçeneklerde yüklem sondadır, kurallı cümledir. Doğru cevap E.
Diğer şıklar: Dün çok yorulmuştum. yüklem cümlenin sonunda, kurallı cümle / Ali kitabı okudu. yüklem cümlenin sonunda, kurallı cümle / Annem yemek pişirdi. yüklem cümlenin sonunda, kurallı cümle / Çocuk okula erkenden gitti. yüklem cümlenin sonunda, kurallı cümle.
Kendini dene
Kendini dene
“Çocuk bahçede oynuyor.” cümlesi yapıca hangi türdendir?
Basit cümle.
“Gelen misafirleri karşıladık.” cümlesi yapıca hangi türdendir?
Birleşik cümle, çünkü fiilimsi var.
“Geldi, gördü, yendi.” cümlesi yapıca hangi türdendir?
Sıralı cümle.
“Yorgundu ve eve gitti.” cümlesi yapıca hangi türdendir?
Bağlı cümle.
“Bu çocuk çok çalışkan.” cümlesi yüklemine göre hangi türdendir?
İsim cümlesi.
Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.