Bu konuda ne öğreneceksin
“Dün akşam arkadaşım bana güzel bir kitap verdi.” cümlesinde kim, kime, neyi, ne zaman? Cümle, bir bina gibi ögelerden kurulur. Her öge belli bir soruya cevap verir. Ögeleri bulmak, cümleyi çözümlemenin ve doğru anlamanın temelidir. TYT’de bu konunun soruları, bir cümledeki ögenin türünü ve görevini belirlemeyi ister. Bu konuda yüklemi, özneyi, nesneyi, dolaylı tümleci, zarf tümlecini ve edat tümlecini öğreneceksin.
Hedefler
- Cümlenin yüklemini ve öznesini bulmak.
- Özne türlerini (gerçek, gizli, sözde) ayırt etmek.
- Nesneyi (belirtili, belirtisiz) ve dolaylı tümleci belirlemek.
- Zarf tümlecini ve edat tümlecini tanımak.
- Ögelerin sorularını kullanarak cümleyi çözümlemek.
1. Yüklem
Cümlede işi, oluşu ya da durumu bildiren ögedir. Genellikle cümlenin sonunda bulunur. Yüklem bulunurken “Cümlede ne yapılıyor?” sorusu sorulur.
- Fiil yüklemi: Ali kitabı okudu. (Çekimli fiil)
- İsim yüklemi: Bu çocuk çok çalışkan(dır). (İsim soylu sözcük + ek fiil)
Yüklemsiz cümle olmaz ama bazı cümlelerde yüklem gizlidir (ek fiil düşmüştür): “Hava çok güzel.” (güzel+dir)
2. Özne
Yüklemin bildirdiği işi yapan ya da oluşu üstlenen ögedir. Yükleme “kim?” ya da “ne?” sorusu sorularak bulunur.
| Özne türü | Açıklama | Örnek |
|---|---|---|
| Gerçek özne | İşi yapan, cümlede açıkça yazılan | Çocuklar bahçede oynuyor. |
| Gizli özne | Cümlede yazılmaz, yüklemin kişi ekinden anlaşılır | Dün akşam sinemaya gittik. (Biz) |
| Sözde özne | İşi yapan değil, işten etkilenen, edilgen yüklemin öznesi | Mektup dün yazıldı. |
Sözde özne: Edilgen yüklemin öznesidir. “Mektup yazıldı” cümlesinde mektubu yazan kişi belli değildir, mektup yalnızca işten etkilenir.
3. Nesne
Geçişli fiilin “neyi, kimi?” sorusuna verdiği cevaptır. Nesne belirtili ya da belirtisiz olur.
| Nesne türü | Açıklama | Örnek |
|---|---|---|
| Belirtili nesne | Belirtme hâl eki (-ı, -i, -u, -ü) alır, belli bir varlığı gösterir | Çocuk kitabı okudu. |
| Belirtisiz nesne | Ek almaz, genel bir varlığı gösterir | Annem yemek pişirdi. |
Ayırma yöntemi: “Kitabı” cümlede belirli bir kitabı gösterir (belirtili). “Yemek” genel bir yemeği anlatır (belirtisiz).
4. Tümleçler
Dolaylı tümleç (yer tamlayıcısı): Yüklemin yönelme (-e, -a), bulunma (-de, -da) ya da ayrılma (-den, -dan) ekini almış ismin oluşturduğu ögedir. Yükleme “kime, neye, nerede, nereden?” soruları sorulur.
- Öğrenciler okula gitti. (Nereye? Okula)
- Çocuk bahçede oynuyor. (Nerede? Bahçede)
- Ali evden çıktı. (Nereden? Evden)
- Ayşe arkadaşına mektup yazdı. (Kime? Arkadaşına)
Zarf tümleci: Yüklemin durumunu, zamanını, miktarını, nedenini bildirir. “Nasıl, ne zaman, ne kadar, niçin?” sorularına cevap verir.
- Çocuk hızlı koştu. (Nasıl?)
- Dün erkenden uyandı. (Ne zaman?)
- Misafirler içeri girdi. (Nereye? Yer-yön zarfı)
- Çok fazla konuştu. (Ne kadar?)
Edat tümleci: Bir edat ile kurulan öbek, yüklemi tamamlıyorsa edat tümlecidir. “Sınav için çalıştı.” “Arkadaşı ile geldi.”
| Öge | Soru | Örnek |
|---|---|---|
| Yüklem | Ne yapıyor? | okudu |
| Özne | Kim? Ne? | Ali |
| Nesne | Neyi? Kimi? | kitabı |
| Dolaylı tümleç | Kime? Nerede? Nereden? | okula, bahçede, evden |
| Zarf tümleci | Nasıl? Ne zaman? Ne kadar? | hızlı, dün, çok |
| Edat tümleci | Edat ile | sınav için |
5. Ögelerin dizilişi
Türkçede yüklem cümlenin sonunda bulunur ve öge dizilişi: Özne, zarf tümleci, dolaylı tümleç, nesne, yüklem. Böyle cümleye kurallı cümle denir. Yüklem sonda değilse cümle devrik cümledir: “Çok yorulmuştum dün.” Devrik cümle, vurgu ve söyleyiş zenginliği için kullanılır.
Örnek çözümleme: “Dün akşam arkadaşım bana güzel bir kitap verdi.”
- Yüklem: verdi
- Özne: arkadaşım
- Dolaylı tümleç: bana (kime?)
- Nesne: güzel bir kitap (neyi?)
- Zarf tümleci: Dün akşam (ne zaman?)
- Yükleme “kim?” ya da “ne?” diye sorulunca cevap geliyorÖzne.
- Yükleme “neyi?” ya da “kimi?” diye sorulunca cevap geliyorNesne.
- Yükleme “kime, nerede, nereden?” diye sorulunca ek almış isim geliyorDolaylı tümleç.
- Yükleme “nasıl, ne zaman, ne kadar?” diye sorulunca cevap geliyorZarf tümleci.
6. Konuyu toparla
| Başlık | Kısa not |
|---|---|
| Yüklem | Cümlenin sonunda, işi bildirir |
| Özne | Kim? Ne? |
| Nesne | Neyi? Kimi? |
| Dolaylı tümleç | -e, -de, -den ekli isim |
| Zarf tümleci | Nasıl? Ne zaman? |
| Gizli özne | Kişi ekinden anlaşılır |
| Sözde özne | Edilgen yüklemin öznesi |
Mini test
Soru 1
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde gizli özne vardır?
- AÇocuklar bahçede hep birlikte oynuyor.
- BKapı dün akşam özenle açıldı.
- CÖğretmen soruyu tahtada açıkladı.
- DDün akşam arkadaşlarımla sinemaya gittik.
- EAli ödevini zamanında teslim etti.
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: D
- Gizli özne cümlede yazılmaz, yüklemdeki kişi ekinden anlaşılır.
- “Gittik” yüklemindeki -k eki “biz” kişisini gösterir. Özne yazılı değildir.
- Diğer seçeneklerde özne cümlede yer almıştır ya da sözde öznedir. Doğru cevap D.
Diğer şıklar: Çocuklar bahçede hep birlikte oynuyor. özne “çocuklar” cümlede açıkça yazılmış, gerçek özne / Kapı dün akşam özenle açıldı. özne “kapı” edilgen yüklemin öznesi, sözde özne / Öğretmen soruyu tahtada açıkladı. özne “öğretmen” cümlede açıkça yazılmış, gerçek özne / Ali ödevini zamanında teslim etti. özne “Ali” cümlede açıkça yazılmış, gerçek özne.
Soru 2
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde koyu yazılan öge belirtili nesnedir?
- AÇocuk kitabı bir solukta okudu.
- BAnnem akşam yemek pişirdi.
- CAli eve erkenden geldi.
- DAyşe kitaptan uzun uzun bahsetti.
- EÇocuklar bahçede top oynuyor.
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: A
- Belirtili nesne belirtme hâl ekini (-ı, -i, -u, -ü) alır ve “neyi, kimi?” sorusuna cevap verir.
- “Kitabı” sözcüğü belirtme eki almıştır ve “neyi okudu?” sorusuna cevap verir.
- Diğer seçeneklerde nesne ek almamıştır ya da dolaylı tümleç vardır. Doğru cevap A.
Diğer şıklar: Annem akşam yemek pişirdi. belirtme eki almamış, belirtisiz nesne / Ali eve erkenden geldi. yönelme eki almış, dolaylı tümleç / Ayşe kitaptan uzun uzun bahsetti. ayrılma eki almış, dolaylı tümleç / Çocuklar bahçede top oynuyor. bulunma eki almış, dolaylı tümleç.
Soru 3
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde koyu yazılan öge dolaylı tümleçtir?
- ASabah erkenden uyandı.
- BÇocuk yoldan hızlı koştu.
- CMisafirler içeri girdi.
- DÖğrenciler okula erkenden gitti.
- EAli kitabı hemen aldı.
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: D
- Dolaylı tümleç yönelme, bulunma ya da ayrılma hâl eki alan isimden oluşur.
- “Okula” sözcüğü yönelme eki almıştır ve “nereye gitti?” sorusuna cevap verir.
- Diğer seçeneklerde zarf tümleci ve nesne vardır. Doğru cevap D.
Diğer şıklar: Sabah erkenden uyandı. “ne zaman?” sorusuna cevap veren zarf tümleci / Çocuk yoldan hızlı koştu. “nasıl?” sorusuna cevap veren zarf tümleci / Misafirler içeri girdi. zarf olan “içeri” yer-yön zarf tümleci / Ali kitabı hemen aldı. “neyi?” sorusuna cevap veren nesne.
Soru 4
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde sözde özne vardır?
- AÇocuklar bahçede oynuyor.
- BMektup dün akşam yazıldı.
- CDün akşam sinemaya gittik.
- DAli kitabı okudu.
- EAnnem yemek pişirdi.
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: B
- Sözde özne, edilgen yüklemin öznesidir. İşi yapan değil, işten etkilenen ögedir.
- “Yazıldı” edilgen çatılıdır. “Mektup”, yazma işini yapan değil, yazma işinden etkilenendir.
- Diğer seçeneklerde gerçek ya da gizli özne vardır. Doğru cevap B.
Diğer şıklar: Çocuklar bahçede oynuyor. işi yapan özne yazılmış, gerçek özne / Dün akşam sinemaya gittik. yüklemdeki kişi ekinden anlaşılan gizli özne / Ali kitabı okudu. işi yapan özne yazılmış, gerçek özne / Annem yemek pişirdi. işi yapan özne yazılmış, gerçek özne.
Kendini dene
Kendini dene
“Çocuk kitabı okudu.” cümlesinde nesne hangisidir?
Kitabı (belirtili nesne).
“Dün sinemaya gittik.” cümlesinin öznesi nedir?
Gizli özne, biz.
“Ali okula gitti.” cümlesinde “okula” hangi ögedir?
Dolaylı tümleç.
“Mektup yazıldı.” cümlesinin öznesi hangi türdendir?
Sözde özne.
“Çocuk hızlı koştu.” cümlesinde “hızlı” hangi ögedir?
Zarf tümleci.
Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.