Bu konuda ne öğreneceksin
“Ali kapıyı açtı.” ile “Kapı açıldı.” cümleleri aynı olayı anlatır ama işi yapan özneyi farklı gösterir: İlkinde işi Ali yapmıştır, ikincisinde ise işi yapan belli değildir. Fiil çatısı, fiilin özneyle ve nesneyle ilişkisini gösterir. TYT’de çatı sorularının temeli iki sorudur: Özne işi yapıyor mu? Fiil nesne alıyor mu? Bu konuda özneye ve nesneye göre fiil çatılarını, çatı eklerini ve çatıyı belirleme yöntemini öğreneceksin.
Hedefler
- Fiili özneye göre etken, edilgen, dönüşlü ve işteş olarak sınıflandırmak.
- Fiili nesneye göre geçişli, geçişsiz, ettirgen ve oldurgan olarak sınıflandırmak.
- Çatı eklerini tanımak.
- Bir cümlede özneyi ve nesneyi belirleyerek fiil çatısını bulmak.
- Çatı değişimlerini uygulamak.
1. Özneye göre fiil çatısı
Etken çatı: Özne işi kendisi yapar. Yüklemde çatı eki yoktur (ya da ettirgen eki dışında bir çatı eki yoktur). Nesne alabilir ya da almayabilir.
- Ali kapıyı açtı. (Özne “Ali”, işi yapan)
- Çocuk uyudu.
Edilgen çatı: İşi yapan belli değildir ya da önemli değildir. Özne, işi yapan değil işten etkilenendir. -ıl, -il, -ul, -ül ve -ın, -in, -un, -ün ekleriyle yapılır.
- Kapı açıldı. (Kimin açtığı belli değil)
- Mektup yazıldı.
Dönüşlü çatı: Özne işi kendi üzerine yapar, iş öznenin kendisini etkiler. -ın, -in, -un, -ün ekiyle yapılır.
- Çocuk yıkandı. (Kendini yıkadı)
- Ali giyindi. (Kendini giydirdi)
İşteş çatı: İş birden çok kişi tarafından birlikte ya da karşılıklı yapılır. -ış, -iş, -uş, -üş ekiyle yapılır.
- İki arkadaş kucaklaştı. (Karşılıklı)
- Çocuklar koşuştu. (Birlikte)
| Çatı | Ek | Özne durumu | Örnek |
|---|---|---|---|
| Etken | Yok | İşi yapan | Ali kapıyı açtı. |
| Edilgen | -ıl, -ın | İşten etkilenen, yapan belli değil | Kapı açıldı. |
| Dönüşlü | -ın | İşi kendisine yapan | Ali yıkandı. |
| İşteş | -ış | İşi karşılıklı ya da birlikte yapan | Arkadaşlar kucaklaştı. |
2. Nesneye göre fiil çatısı
Geçişli fiil: Nesne alan, yani “neyi, kimi?” sorusuna cevap verilebilen fiildir.
- Ali kitabı okudu. (Neyi okudu? Kitabı)
- Anne sofrayı hazırladı.
Geçişsiz fiil: Nesne almayan, “neyi, kimi?” sorusuna cevap verilemeyen fiildir.
- Çocuk uyudu. (Neyi uyudu? Cevap yok)
- Ali sabah kalktı.
Ettirgen fiil: İşi başkasına yaptırmayı bildirir. -dır, -tır, -t, -ır, -ar, -it ekleriyle yapılır.
- Terziye pantolonunu kısalttırdı. (Kısalt-tır-dı)
- Ali yemeği pişirtti.
Oldurgan fiil: Geçişsiz fiili geçişli yapan fiildir. Çatı ekleri aynıdır.
- Çocuğu uyuttu. (uyu-t-tu: Geçişsiz fiil geçişli oldu)
- Yaprağı soldurdu. (sol-dur-du: Geçişsiz fiil geçişli oldu)
| Çatı | Soru | Örnek |
|---|---|---|
| Geçişli | Neyi, kimi? | Kitabı okudu. |
| Geçişsiz | (Cevap yok) | Çocuk uyudu. |
| Ettirgen | Kime yaptırdı? | Terziye kısalttırdı. |
| Oldurgan | Geçişsizi geçişli yapar | Çocuğu uyuttu. |
3. Çatıyı belirleme adımları
Adım 1: Cümlenin yüklemini ve öznesini bul. Adım 2: Özne işi yapıyor mu? Yapıyorsa etken. Yapmıyorsa ve yapan belli değilse edilgen. Kendi üzerine ise dönüşlü. Birden çok kişi ise işteş. Adım 3: Fiil nesne alıyor mu? Alıyorsa geçişli. Almıyorsa geçişsiz. Adım 4: Fiil başkasına yaptırılıyorsa ettirgen, geçişsizi geçişli yapıyorsa oldurgan.
Örnek: “Ali, terziye pantolonunu kısalttırdı.”
- Özne: Ali. İşi yaptıran özne olduğu için etken.
- Nesne: Pantolonunu (neyi?). Geçişli.
- Fiilde -tır eki var. Ettirgen.
4. Çatı eklerinin karışabildiği durumlar
- -ın hem edilgen hem dönüşlü olabilir. Anlama bak: “Mektup yazıldı” edilgen, “Çocuk yıkandı” dönüşlü (kendini yıkadı). “Çamaşır yıkandı” ise edilgendir, çünkü çamaşır kendini yıkamaz.
- Çatı eki almayan fiil etkendir. Etken fiil nesne alabilir (geçişli) ya da almayabilir (geçişsiz).
- Bir cümlede birden fazla çatı eki bulunabilir: “yaz-dır-ıl-dı” (ettirgen ve edilgen). Çatıyı son ek belirler.
- İşi yapan özne ve belliEtken.
- İşi yapan belli değil, özne işten etkileniyorEdilgen.
- Özne işi kendi üzerine yapıyorDönüşlü.
- Özneler işi karşılıklı ya da birlikte yapıyorİşteş.
- Fiil nesne alıyorGeçişli.
- İş başkasına yaptırılıyorEttirgen.
5. Konuyu toparla
| Başlık | Kısa not |
|---|---|
| Etken | Özne işi yapar |
| Edilgen | İşi yapan belli değil, -ıl, -ın |
| Dönüşlü | İşi kendi üzerine yapar, -ın |
| İşteş | Karşılıklı ya da birlikte, -ış |
| Geçişli | Neyi, kimi? sorusuna cevap verir |
| Geçişsiz | Nesne almaz |
| Ettirgen | İşi yaptırır, -dır, -t |
Mini test
Soru 1
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yüklem edilgen çatılıdır?
- AKapı yavaşça açıldı.
- BAli, yüzünü sabunla yıkadı.
- CÇocuk sabahları erkenden kalkar.
- DAyşe ile Ali sokakta tokalaştı.
- EÇocuk hemen yıkandı.
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: A
- Edilgen çatıda işi yapan belli değildir, özne işten etkilenir. Fiil -ıl ya da -ın eki alır.
- “Kapı açıldı” cümlesinde kapıyı kimin açtığı belli değildir.
- Diğer seçeneklerde etken, işteş ve dönüşlü çatı vardır. Doğru cevap A.
Diğer şıklar: Ali, yüzünü sabunla yıkadı. özne işi yapıyor, etken çatı / Çocuk sabahları erkenden kalkar. özne işi yapıyor, etken ve geçişsiz / Ayşe ile Ali sokakta tokalaştı. iş karşılıklı yapılıyor, işteş çatı / Çocuk hemen yıkandı. özne işi kendi üzerine yapıyor, dönüşlü çatı.
Soru 2
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yüklem işteş çatılıdır?
- Aİki arkadaş uzun süre sonra karşılaşınca kucaklaştılar.
- BKitap, rafa dikkatlice kaldırıldı.
- CÇocuk, ellerini sabunla yıkadı.
- DSınıf, teneffüste temizlendi.
- EAnnem akşam yemeği pişirdi.
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: A
- İşteş çatıda iş birden çok özne tarafından karşılıklı ya da birlikte yapılır. Fiil -ış, -iş, -uş, -üş eki alır.
- “Kucaklaştılar” fiilinde iki arkadaş karşılıklı olarak birbirini kucaklıyor.
- Diğer seçeneklerde edilgen ve etken çatı vardır. Doğru cevap A.
Diğer şıklar: Kitap, rafa dikkatlice kaldırıldı. işi yapan belli değil, edilgen / Çocuk, ellerini sabunla yıkadı. özne işi yapıyor, etken / Sınıf, teneffüste temizlendi. işi yapan belli değil, edilgen / Annem akşam yemeği pişirdi. özne işi yapıyor, etken.
Soru 3
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yüklem ettirgen çatılıdır?
- APantolonu yıkanınca kısaldı.
- BTerziye pantolonunu kısalttırdı.
- CAyşe kapıyı hemen açtı.
- DMektup dün akşam yazıldı.
- EAli sabah erkenden uyandı.
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: B
- Ettirgen fiil, işin başkasına yaptırıldığını bildirir. -dır, -tır, -t ekleriyle yapılır.
- “Kısalttırdı” fiilinde işi terzi yapıyor, özne yaptırıyor.
- Diğer seçeneklerde yaptırma anlamı yoktur. Doğru cevap B.
Diğer şıklar: Pantolonu yıkanınca kısaldı. oluş bildiren geçişsiz fiil, ettirgen değil / Ayşe kapıyı hemen açtı. özne işi yapıyor, etken ve geçişli / Mektup dün akşam yazıldı. işi yapan belli değil, edilgen / Ali sabah erkenden uyandı. özne işi yapıyor, etken ve geçişsiz.
Soru 4
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yüklem geçişsizdir?
- AAnne sofrayı özenle hazırladı.
- BAli kitabı bir günde okudu.
- CAyşe mektubu dün yazdı.
- DÖğretmen soruyu tahtada açıkladı.
- EÇocuk akşamüstü derin bir uykuya daldı.
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: E
- Geçişsiz fiil “neyi, kimi?” sorusuna cevap vermez.
- “Daldı” fiili için “neyi daldı?” diye sorulamaz. Nesne yoktur.
- Diğer seçeneklerde “neyi hazırladı, okudu, yazdı, açıkladı” sorularının cevabı vardır, geçişlidir. Doğru cevap E.
Diğer şıklar: Anne sofrayı özenle hazırladı. “neyi hazırladı?” sorusuna cevap veriyor, geçişli / Ali kitabı bir günde okudu. “neyi okudu?” sorusuna cevap veriyor, geçişli / Ayşe mektubu dün yazdı. “neyi yazdı?” sorusuna cevap veriyor, geçişli / Öğretmen soruyu tahtada açıkladı. “neyi açıkladı?” sorusuna cevap veriyor, geçişli.
Kendini dene
Kendini dene
“Mektup yazıldı.” cümlesinde yüklem hangi çatıdadır?
Edilgen.
“Çocuk yıkandı.” cümlesinde yüklem hangi çatıdadır?
Dönüşlü, çünkü kendini yıkamıştır.
“İki arkadaş kucaklaştı.” cümlesinde yüklem hangi çatıdadır?
İşteş.
“Ali kitabı okudu.” cümlesindeki yüklem geçişli mi geçişsiz midir?
Geçişli, çünkü “neyi okudu?” sorusuna cevap verilir.
“Terzi pantolonu kısalttı.” cümlesindeki “kısalttı” hangi çatıdadır?
Oldurgan, çünkü geçişsiz “kısalmak” geçişli yapılmıştır.
Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.