Bu konuda ne öğreneceksin
“Gelen misafirleri karşıladık.” cümlesinde “gelen” sözcüğü bir fiil kökünden gelir ama cümlede fiil gibi değil, sıfat gibi davranır: “misafirleri” niteler. “Gezmek bana iyi geliyor.” cümlesinde “gezmek” fiil kökünden gelir ama isim gibi özne olmuştur. Bu sözcüklere fiilimsi (eylemsi) denir. Fiilimsiler fiil kökünden türer, fiil gibi çekim eki almaz, cümlede isim, sıfat ya da zarf görevi yapar. Bu konuda üç fiilimsi türünü ve onları ayıran ölçütleri öğreneceksin.
Hedefler
- İsim-fiil, sıfat-fiil ve zarf-fiil eklerini tanımak.
- Bir fiilimsinin cümledeki görevini belirlemek.
- Fiilimsi ile çekimli fiili ayırt etmek.
- Fiilimsi eklerini yapım eklerinden ayırmak.
- Fiilimsi içeren cümlelerin yüklemini bulmak.
1. Fiilimsi nedir?
Fiil kök ve gövdelerine getirilen bazı eklerle yapılan, fiil gibi çekimlenmeyip isim, sıfat ya da zarf görevi yapan sözcüklere fiilimsi denir. Fiilimsi cümlenin yüklemi olamaz (yüklem olabilmesi için ek fiil gerekir).
| Fiilimsi türü | Görevi | Örnek |
|---|---|---|
| İsim-fiil | İsim gibi kullanılır | Gezmek bana iyi geliyor. |
| Sıfat-fiil | Sıfat gibi kullanılır | Gelen misafirleri karşıladık. |
| Zarf-fiil | Zarf gibi kullanılır | Eve gelince haber verdi. |
2. İsim-fiil
Fiil kökünden isim türeterek işi ya da oluşu isim hâlinde gösterir. İsim gibi çekim eki alabilir, özne, nesne, tamlayan gibi görevlerde bulunabilir.
| Ek | Örnek |
|---|---|
| -mak, -mek | Gezmek bana iyi geliyor. Okumak güzeldir. |
| -ma, -me | Okuma alışkanlığı kazandı. Yazma işini bitirdi. |
| -ış, -iş, -uş, -üş | Yazış biçimini beğenmedim. Bakış açısı değişti. |
Örnek cümle: “Sabahları erken kalkmak zor geliyor.” İsim-fiil grubu, cümlenin öznesidir.
3. Sıfat-fiil
Fiil kökünden sıfat türeterek bir ismi niteler. Sıfat-fiil bir isimden önce gelir ve onu belirtir. İsim düşerse sıfat-fiil adlaşır, isim gibi ek alır.
| Ek | Örnek |
|---|---|
| -an, -en | Gelen misafir, çalan kişi |
| -ası, -esi | Gelesi yıl, görülesi yer |
| -dık, -dik, -duk, -dük | Okuduğum kitap, yaptığı iş |
| -ecek, -acak | Gelecek hafta, yapılacak iş |
| -mış, -miş, -muş, -müş | Yorulmuş çocuk, solmuş çiçek |
| -mez, -maz | Bitmez tükenmez, kurumaz çiçek |
| -ar, -er, -ır, -ir | Okur yazar, gider ayak |
Ölçü: Sıfat-fiilin nitelediği isim cümlede bulunmalıdır. “Çalışan kişiyi gördüm.” cümlesinde “çalışan”, “kişi”yi niteler: sıfat-fiil.
4. Zarf-fiil
Fiil kökünden zarf türeterek yüklemi niteler ya da cümleyi zaman, durum, neden gibi bir anlamla bağlar. Cümleye zarf görevi katar.
| Ek | Anlam | Örnek |
|---|---|---|
| -ıp, -ip, -up, -üp | Ardışıklık, birliktelik | Kalkıp gitti. |
| -arak, -erek | Durum, yol | Okuyarak öğrendi. |
| -ınca, -ince, -unca, -ünce | Zaman | Eve gelince haber verdi. |
| -dıkça, -dikçe | Süreklilik | Okudukça öğreniyor. |
| -madan, -meden | Olumsuzluk, zaman | Bakmadan geçti. |
| -ken | Eşzamanlılık | Eve gelirken süt aldım. |
| -a...-a, -ar...-maz | Süreklilik, ardışıklık | Koşa koşa geldi. Gelir gelmez uyudu. |
| -alı, -eli | Başlangıç | Geleli iki gün oldu. |
Zarf-fiil, yüklemin hemen yanında bulunur ve “nasıl, ne zaman, hangi yolla” sorularına cevap verir.
5. Fiilimsi ile çekimli fiil ve eklerin karışımı
Çekimli fiil kip ve kişi eki alır, cümlenin yüklemi olabilir: “Gel-di-m”. Fiilimsi kip ve kişi eki almaz: “Gelen”, “gelmek”, “gelince”. Ek fiil alırsa yüklem olabilir: “Bu iş okumaktır.”
Karışabilen sözcükler:
- “Gelecek”: “Gelecek hafta” (sıfat-fiil), “O yarın gelecek” (gelecek zaman çekimi, yüklem).
- “Okuma”: “Okuma alışkanlığı” (isim-fiil), “Kitabı okuma” (emir kipinin olumsuzu).
- Sözcük fiil kökünden türemiş, isim gibi özne ya da nesneİsim-fiildir.
- Sözcük fiil kökünden türemiş, bir ismi niteliyorSıfat-fiildir.
- Sözcük fiil kökünden türemiş, yüklemi niteliyor ya da cümleyi zamana bağlıyorZarf-fiildir.
- Sözcük kip ve kişi eki almış, cümlenin yüklemiÇekimli fiildir, fiilimsi değildir.
6. Konuyu toparla
| Başlık | Kısa not |
|---|---|
| İsim-fiil | -mak, -ma, -ış: isim gibi |
| Sıfat-fiil | -an, -dık, -ecek, -mış: ismi niteler |
| Zarf-fiil | -ıp, -arak, -ınca, -ken: yüklemi niteler |
| Yüklem | Fiilimsi yüklem olmaz |
| Çekimli fiil | Kip ve kişi eki alır |
Mini test
Soru 1
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde koyu yazılan sözcük isim-fiildir?
- AGelen misafirleri kapıda karşıladık.
- BSabahları erken kalkmak zor geliyor.
- CDers çalışarak başarılı oldu.
- DEve gelince bana haber verdi.
- EOkuduğum kitabı çok sevdim.
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: B
- İsim-fiil, fiil kökünden türer ve cümlede isim gibi kullanılır.
- “Kalkmak” sözcüğü cümlenin öznesidir. Fiil kökünden gelir ve isim görevindedir.
- Diğer seçeneklerde sıfat-fiil ve zarf-fiil vardır. Doğru cevap B.
Diğer şıklar: Gelen misafirleri kapıda karşıladık. “misafir” ismini niteleyen sıfat-fiil / Ders çalışarak başarılı oldu. yüklemi niteleyen zarf-fiil / Eve gelince bana haber verdi. cümleyi zamana bağlayan zarf-fiil / Okuduğum kitabı çok sevdim. “kitap” ismini niteleyen sıfat-fiil.
Soru 2
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde zarf-fiil vardır?
- AKapıyı çalan kişiyi tanımadım.
- BAli, derse hazırlanarak sınava girdi.
- CGezmeyi çok severim.
- DOkuduğum kitap çok güzeldi.
- EÇalışmayan öğrenci başarısız olur.
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: B
- Zarf-fiil, yüklemi niteleyen ya da cümleyi zamana, duruma bağlayan fiilimsidir.
- “Hazırlanarak” sözcüğündeki -arak eki zarf-fiil ekidir ve “girdi” yüklemini niteler.
- Diğer seçeneklerde isim-fiil ve sıfat-fiil bulunur. Doğru cevap B.
Diğer şıklar: Kapıyı çalan kişiyi tanımadım. “çalan” sıfat-fiil, zarf-fiil yok / Gezmeyi çok severim. “gezmeyi” isim-fiil, zarf-fiil yok / Okuduğum kitap çok güzeldi. “okuduğum” sıfat-fiil, zarf-fiil yok / Çalışmayan öğrenci başarısız olur. “çalışmayan” sıfat-fiil, zarf-fiil yok.
Soru 3
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde koyu yazılan sözcük sıfat-fiildir?
- AGezmek bana çok iyi geliyor.
- BDers çalışarak başarılı oldu.
- CKapıyı çalan kişiyi tanımadım.
- DEve gelirken süt aldım.
- EOnun yazış biçimini beğenmedim.
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: C
- Sıfat-fiil, fiil kökünden türer ve bir ismi niteler.
- “Çalan”, “kişi” ismini niteler. Kişiyi tanımlar.
- Diğer seçeneklerde isim-fiil ve zarf-fiil vardır. Doğru cevap C.
Diğer şıklar: Gezmek bana çok iyi geliyor. özne olan isim-fiil / Ders çalışarak başarılı oldu. yüklemi niteleyen zarf-fiil / Eve gelirken süt aldım. yüklemi niteleyen zarf-fiil / Onun yazış biçimini beğenmedim. “biçim” isminin tamlayanı olan isim-fiil.
Soru 4
“Gelecek hafta sınava gireceğiz.” cümlesindeki koyu yazılan “gelecek” sözcüğü hangi türdedir?
- Aİsim-fiil
- BZarf-fiil
- CSıfat-fiil
- DGelecek zaman çekimli fiil
- EEk fiil
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: C
- “Gelecek” sözcüğü “hafta” ismini niteliyor.
- Fiil kökünden türemiş ve isim niteleyen sözcüktür, sıfat-fiildir.
- Cümlenin yüklemi “gireceğiz”dir. Doğru cevap C.
Diğer şıklar: İsim-fiil özne ya da nesne görevinde değil, “hafta”yı niteliyor / Zarf-fiil yüklemi değil, “hafta” ismini niteliyor / Gelecek zaman çekimli fiil yüklem değil, kişi eki almamış ve ismi niteliyor / Ek fiil ek fiil çekimi almamış, ismi niteleyen sıfat-fiil.
Kendini dene
Kendini dene
“Yürümek sağlığa yararlıdır.” cümlesindeki “yürümek” hangi fiilimsidir?
İsim-fiil.
“Açılan kapıdan içeri girdi.” cümlesindeki “açılan” hangi fiilimsidir?
Sıfat-fiil.
“Koşarak eve geldi.” cümlesindeki “koşarak” hangi fiilimsidir?
Zarf-fiil.
“Eve gelince seni arayacağım.” cümlesindeki “gelince” hangi fiilimsidir?
Zarf-fiil.
“Okuduğum kitap çok güzeldi.” cümlesindeki “okuduğum” hangi fiilimsidir?
Sıfat-fiil.
Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.