Bu konuda ne öğreneceksin
“Bu kitabı aldım.” cümlesinde “bu”, kitabı belirten bir sıfattır. “Bunu aldım.” cümlesinde ise “bunu”, bir ismin yerine geçen bir zamirdir. “Hızlı bir araba” cümlesinde “hızlı” ismi niteler. “Hızlı koştu” cümlesinde aynı sözcük fiili niteler ve zarf olur. İsim, sıfat, zamir ve zarf birbirine karışan türlerdir. Bu konuda zamirleri, zarfları ve onları sıfattan ayıran ölçütleri öğreneceksin.
Hedefler
- Zamir türlerini (kişi, işaret, belgisiz, soru, dönüşlülük, ilgi) ayırt etmek.
- Zamiri sıfattan ayırmak.
- Zarf türlerini (durum, zaman, yer-yön, miktar, soru) ayırt etmek.
- Zarfı sıfattan ayırmak.
- Bir sözcüğün cümledeki türünü belirlemek.
1. Zamir
İsimlerin yerine geçen ve isim gibi kullanılan sözcüklere zamir (adıl) denir. Zamir, ismin yerini alır ve isim gibi çekim eki alır.
| Zamir türü | Örnek |
|---|---|
| Kişi zamirleri | ben, sen, o, biz, siz, onlar |
| İşaret zamirleri | bu, şu, o, bunlar, şunlar, bunu, şuraya |
| Belgisiz zamirler | herkes, kimse, biri, birisi, hepsi, hiçbiri, bazısı, kimi |
| Soru zamirleri | kim, ne, hangisi, kaçı, kimi, neresi |
| Dönüşlülük zamiri | kendi, kendim, kendisi |
| İlgi zamiri | benimki, seninki, bizimki, evdeki |
Sıfat mı, zamir mi? “Bu”, “şu”, “o” sözcükleri bir ismi niteliyorsa işaret sıfatıdır, tek başına kullanılıp ismin yerine geçiyorsa zamirdir.
- Bu kitabı sen mi aldın? (“kitap” ismini belirtiyor: sıfat)
- Bunu sana ben aldım. (“Bu” isim yerine kullanılmış, ek almış: zamir)
Aynı ayrım belgisiz sıfat ile belgisiz zamir arasında da yapılır: “Bazı öğrenciler geç kaldı.” (sıfat) - “Bazısı geç kaldı.” (zamir). “Herkes geldi.” herkes yalnızca zamirdir.
2. Zarf
Fiilleri, sıfatları ya da başka zarfları niteleyen veya belirten sözcüklere zarf (belirteç) denir. Zarflar çekim eki almaz, cümlede yerleri sabittir ve çoğu zaman fiilin hemen önünde bulunur.
| Zarf türü | Sorusu | Örnek |
|---|---|---|
| Durum zarfı | Nasıl? | Çocuk hızlı koştu. Yavaş konuş. |
| Zaman zarfı | Ne zaman? | Dün geldi. Şimdi çıkıyor. Akşam görüşürüz. |
| Yer-yön zarfı | Nereye? | İçeri girdi. Dışarı çıktı. İleri git. |
| Miktar zarfı | Ne kadar? | Çok koştu. Az yedi. Fazla konuştu. |
| Soru zarfı | Soru sorar | Nasıl geldin? Ne zaman başlıyor? |
Zarfın sıfattan farkı: Aynı sözcük bazen sıfat, bazen zarf olabilir. Nitelediği sözcüğe bak:
- Hızlı bir araba geçti. (İsmi niteliyor: sıfat)
- Çocuk hızlı koştu. (Fiili niteliyor: zarf)
- Güzel bir ev. (Sıfat) - Güzel konuştu. (Zarf)
Zarfın sıfata bağlı kullanılışı: “Çok güzel kız” cümlesinde “çok”, “güzel” sıfatını niteleyen miktar zarfıdır. Zarf, sıfatı ya da başka bir zarfı niteleyebilir.
3. Zarf ve zamir kafa karışıklıkları
- “O”: Bir ismi niteliyorsa sıfat (“o ev”), tek başına isim yerine geçiyorsa zamirdir (“O geldi”). Aynı zamanda kişi zamiridir.
- “Çok”: Fiili ya da sıfatı niteliyorsa zarf (“çok koştu”, “çok güzel”), isme gelirse belgisiz sıfattır (“çok insan”).
- “Hepsi”, “kimi”: Genellikle zamirdir. “Hep”, “bütün” ise zarf ya da sıfat olabilir.
- Sözcük bir ismi niteliyorSıfattır.
- Sözcük bir ismin yerine geçmiş, ek alabiliyorZamirdir.
- Sözcük fiili niteliyorZarftır.
- Sözcük sıfatı ya da zarfı niteliyorZarftır (miktar zarfı).
4. Konuyu toparla
| Başlık | Kısa not |
|---|---|
| Zamir | İsim yerine geçer |
| Kişi zamiri | ben, sen, o, biz, siz, onlar |
| İşaret zamiri | bu, şu, o (tek başına) |
| Belgisiz zamir | herkes, kimse, biri, hepsi |
| Zarf | Fiili, sıfatı ya da zarfı niteler |
| Zarf türleri | Durum, zaman, yer-yön, miktar, soru |
| Sıfat-zarf ayrımı | İsmi niteliyorsa sıfat, fiili niteliyorsa zarf |
Mini test
Soru 1
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde koyu yazılan sözcük zamirdir?
- ABu kitabı çok sevdim.
- BŞu adamı tanıyor musun?
- CO evde kimse yoktu.
- DBunu sana ben aldım.
- EHangi yola saptın?
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: D
- Zamir, bir ismin yerine geçer ve tek başına kullanılır.
- “Bunu” sözcüğü bir ismin yerine kullanılmıştır ve nesne ekini almıştır. Zamirdir.
- Diğer seçeneklerde sözcükler bir ismin önünde onu belirten sıfattır. Doğru cevap D.
Diğer şıklar: Bu kitabı çok sevdim. “kitap” ismini belirten işaret sıfatı / Şu adamı tanıyor musun? “adam” ismini belirten işaret sıfatı / O evde kimse yoktu. “ev” ismini belirten işaret sıfatı / Hangi yola saptın? “yol” ismini belirten soru sıfatı.
Soru 2
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde koyu yazılan sözcük zarf olarak kullanılmıştır?
- AHızlı bir araba geçti.
- BGüzel bir gün geçirdik.
- CUzun yoldan geldik.
- DÇocuk hızlı koştu.
- EKırmızı elmayı sepete koydu.
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: D
- Zarf fiili, sıfatı ya da başka bir zarfı niteler.
- “Hızlı” sözcüğü “koştu” fiilini niteler. Koşmanın nasıl olduğunu söyler.
- Diğer seçeneklerde sözcükler isimleri niteler, sıfattır. Doğru cevap D.
Diğer şıklar: Hızlı bir araba geçti. “araba” ismini niteleyen sıfat / Güzel bir gün geçirdik. “gün” ismini niteleyen sıfat / Uzun yoldan geldik. “yol” ismini niteleyen sıfat / Kırmızı elmayı sepete koydu. “elma” ismini niteleyen sıfat.
Soru 3
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde koyu yazılan sözcük zaman zarfıdır?
- AMisafirler içeri girdi.
- BÇocuk yoldan yavaş yürüdü.
- CBu yemek çok lezzetli olmuş.
- DBu yola nasıl vardın?
- EDün akşam arkadaşlarımla sinemaya gittik.
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: E
- Zaman zarfı, eylemin ne zaman yapıldığını bildirir.
- “Dün” sözcüğü “ne zaman?” sorusuna cevap verir.
- Diğer seçeneklerdeki zarflar yer, durum, miktar ve soru bildirir. Doğru cevap E.
Diğer şıklar: Misafirler içeri girdi. yer-yön zarfı / Çocuk yoldan yavaş yürüdü. durum zarfı / Bu yemek çok lezzetli olmuş. miktar zarfı / Bu yola nasıl vardın? soru zarfı.
Soru 4
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde belgisiz zamir kullanılmıştır?
- ABazı öğrenciler sınava geç kaldı.
- BHiçbir çocuk ağlamadı.
- CBirkaç arkadaşımız bize geldi.
- DHer gün erkenden kalkar.
- EHerkes toplantıya zamanında katıldı.
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: E
- Belgisiz zamir, belirsiz bir kişi ya da şeyin yerine geçer ve tek başına kullanılır.
- “Herkes” sözcüğü bir ismi niteleyip belirtmez, kişilerin yerine geçer.
- Diğer seçeneklerdeki sözcükler bir isimden önce gelir, belgisiz sıfattır. Doğru cevap E.
Diğer şıklar: Bazı öğrenciler sınava geç kaldı. “öğrenciler” ismini belirten belgisiz sıfat / Hiçbir çocuk ağlamadı. “çocuk” ismini belirten belgisiz sıfat / Birkaç arkadaşımız bize geldi. “arkadaşımız” ismini belirten belgisiz sıfat / Her gün erkenden kalkar. “gün” ismini belirten belgisiz sıfat.
Kendini dene
Kendini dene
“Bu çocuğu tanıyorum.” cümlesinde “bu” sıfat mı zamir midir?
Sıfat, çünkü “çocuk” ismini belirtiyor.
“Bunu sana ben aldım.” cümlesinde “bunu” hangi türdedir?
Zamir, isim yerine kullanılmış.
“Dün akşam sinemaya gittik.” cümlesinde “dün” hangi tür zarftır?
Zaman zarfı.
“Çocuk yavaş yürüdü.” cümlesinde “yavaş” sıfat mı zarf mıdır?
Zarf, çünkü fiili niteliyor.
“Herkes toplantıya katıldı.” cümlesinde “herkes” hangi tür zamirdir?
Belgisiz zamir.
Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.