Bu konuda ne öğreneceksin
“Göz” sözcüğünden “gözlük”, “gözlükçü”, “gözlemek”, “gözcü”, “gözler” sözcükleri nasıl türüyor? Türkçe ekleri sözcüğün köküne yapıştırarak yeni sözcükler ve yeni biçimler üreten bir dildir. TYT’de sözcüğün yapısı sorusu, bir sözcüğün hangi parçalardan oluştuğunu ve her parçanın ne işe yaradığını bulmayı ister. Bu konuda kök ve ek kavramlarını, yapım ve çekim eklerini, sözcüğün yapıca türlerini öğreneceksin.
Hedefler
- Sözcüğün kökünü, gövdesini ve eklerini bulmak.
- Yapım ekini çekim ekinden ayırt etmek.
- Sözcüğü yapısına göre basit, türemiş ya da birleşik olarak sınıflandırmak.
- İsimden isim, isimden fiil, fiilden isim ve fiilden fiil yapan ekleri tanımak.
- Birleşik sözcüğün oluşum türlerini bilmek.
1. Kök, gövde, ek
Kök: Sözcüğün anlam taşıyan en küçük parçasıdır. Daha küçük parçaya bölünemez. göz, ev, gel-, yaz-.
Gövde: Çekim eki almadan önceki hâlidir. Kök, yapım eki alırsa gövde olur: göz → gözlük (gövde).
Ek: Köke ya da gövdeye eklenen ses ya da hecedir. İki gruba ayrılır.
| Ek türü | Görevi | Örnek |
|---|---|---|
| Yapım eki | Yeni sözcük türetir, anlamı ya da türü değiştirir | göz-lük, kitap-lık, gül-ümse |
| Çekim eki | Sözcüğü cümlede başka sözcüklerle ilişkilendirir, anlamı değiştirmez | kitap-lar, ev-de, gel-di |
Dizilişi: Önce yapım ekleri, sonra çekim ekleri gelir. göz-lük-çü-ye (yapım-yapım-çekim).
2. Yapım ekleri
İsimden isim yapan ekler:
| Ek | Örnek |
|---|---|
| -lık, -lik, -luk, -lük | kitaplık, gözlük, öğretmenlik |
| -cı, -ci, -cu, -cü, -çı, -çi | aşçı, kitapçı, balıkçı |
| -lı, -li, -lu, -lü | akıllı, tuzlu, evli |
| -sız, -siz, -suz, -süz | akılsız, tuzsuz, evsiz |
| -cık, -cik, -cuk, -cük | evcik, kitapçık |
| -ca, -ce | Türkçe, güzelce |
İsimden fiil yapan ekler: -la/-le (göz-le-mek, ütü-le-mek), -laş/-leş (güzel-leş-mek), -lan/-len (ev-len-mek), -al/-el (az-al-mak).
Fiilden isim yapan ekler: -ma/-me (oku-ma, yaz-ma), -ış/-iş/-uş/-üş (gül-üş, bak-ış), -im/-ım/-um/-üm (bil-im, ol-um), -gı/-gi/-gu/-gü (bil-gi, say-gı), -ak/-ek (kon-ak), -ıcı/-ici/-ucu/-ücü (oku-yucu, çal-ıcı).
Fiilden fiil yapan ekler: Fiil çatı ekleri yapım ekidir. -dır, -t, -ıl, -ın, -ış: yap-ıl-mak, yaz-dır-mak.
3. Çekim ekleri
| Çekim eki | Örnek |
|---|---|
| Çoğul eki | kitap-lar |
| İyelik ekleri | kitab-ım, kitab-ın |
| Durum (hâl) ekleri | ev-e, ev-i, ev-de, ev-den, ev-in (ilgi) |
| Kişi ekleri | gel-di-m, gel-ir-sin |
| Zaman ekleri | gel-di, gel-ecek, gel-iyor |
| Ek fiil | öğrenci-ydi, güzel-miş |
Çekim eki sözcüğün türünü ve anlamını değiştirmez. Sözcük hâlâ aynı sözcüktür, yalnızca cümledeki görevi ya da ilişkisi değişir.
4. Yapıca sözcük türleri
Basit sözcük: Hiç ek almamış sözcük ya da yalnızca çekim eki almış sözcük. masa, evler, kitaptan, geldim.
Türemiş sözcük: Kök ya da gövdeye yapım eki getirilerek oluşmuştur. gözlük, aşçı, akıllı, bilgi. Bir ya da birden çok yapım eki alabilir: göz-lük-çü.
Birleşik sözcük: İki ya da daha fazla sözcüğün birleşmesiyle oluşur. Birleşik sözcükler çoğu zaman yeni bir kavram anlatır.
| Birleşik sözcük çeşidi | Örnek |
|---|---|
| Kaynaşmış (ses değişimi ile) | kaynana, kahvaltı, pazartesi |
| Anlamca kalıplaşmış (ses değişimi yok) | akşamüstü, başkent, gökdelen, hanımeli |
| Sıfat tamlaması kalıplaşan | karabiber, akciğer |
Birleşik sözcük sayılmayanlar: İkilemeler (ağır ağır, gide gele) ve pekiştirmeler (masmavi) kendilerine özgü yapıdadır.
5. Sözcüğün parçalarını bulma
Sözcüğün parçalarını bulmak için sondan başa doğru ayır.
Örnek: gözlükçülerden
- -den: çekim eki (ayrılma durumu)
- -ler: çekim eki (çoğul)
- -çü: yapım eki (isimden isim)
- -lük: yapım eki (isimden isim)
- göz: kök
Sözcük: kök + yapım + yapım + çekim + çekim. Türemiş yapılıdır.
- Ek, sözcüğün anlamını ya da türünü değiştiriyorYapım ekidir.
- Ek, sözcüğün cümledeki ilişkisini gösteriyorÇekim ekidir.
- Sözcük yalnızca çekim eki almışBasit yapılıdır.
- Sözcük yapım eki almışTüremiş yapılıdır.
6. Konuyu toparla
| Başlık | Kısa not |
|---|---|
| Kök | Anlamlı en küçük parça |
| Yapım eki | Yeni sözcük türetir |
| Çekim eki | İlişki kurar, anlamı değiştirmez |
| Basit | Ek almamış ya da yalnız çekim eki almış |
| Türemiş | Yapım eki almış |
| Birleşik | İki sözcüğün birleşimi |
| Sıralama | Önce yapım, sonra çekim |
Mini test
Soru 1
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde koyu yazılan sözcük birleşik yapılıdır?
- AÇocuk bahçeye koştu.
- BYeni bir gözlük aldı.
- CAnnem akşamüstü eve geldi.
- DKitaplar masada duruyor.
- ESınıfta öğrenciler bekliyordu.
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: C
- Birleşik sözcük, iki ya da daha çok sözcüğün birleşmesiyle oluşur.
- “Akşamüstü”, “akşam” ve “üst” sözcüklerinin birleşmesidir.
- Diğer seçenekler basit ya da türemiş yapıdadır. Doğru cevap C.
Diğer şıklar: Çocuk bahçeye koştu. kök ve çekim ekinden oluşan basit yapılı sözcük / Yeni bir gözlük aldı. kök ve yapım ekinden oluşan türemiş sözcük / Kitaplar masada duruyor. kök ve çekim ekinden oluşan basit yapılı sözcük / Sınıfta öğrenciler bekliyordu. türemiş gövdeye çekim eki gelmiş.
Soru 2
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde koyu yazılan sözcük hem yapım hem çekim eki almıştır?
- AGözlükçüye gidip kırılan camı değiştirdi.
- BEvlerimiz bu mahallede.
- CMasalar düzenlendi.
- DYeni bir kitaplık aldık.
- EÇocuk okula gitti.
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: A
- “Gözlükçüye” sözcüğünü parçalara ayır: göz + -lük + -çü + -ye.
- “-lük” ve “-çü” yapım ekleri, “-ye” yönelme hâl eki yani çekim ekidir.
- Diğer seçenekler yalnızca çekim ya da yalnızca yapım eki almıştır. Doğru cevap A.
Diğer şıklar: Evlerimiz bu mahallede. yalnızca çekim eki (çoğul, iyelik) almış / Masalar düzenlendi. yalnızca çoğul eki almış / Yeni bir kitaplık aldık. yalnızca yapım eki almış / Çocuk okula gitti. yalnızca yönelme eki almış.
Soru 3
Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde fiilden isim yapan bir ek vardır?
- Aokuma
- Bgözlük
- Cakıllı
- Dtuzlu
- Eçiçekçi
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: A
- “Okuma” sözcüğü “oku-” fiil köküne “-ma” eki getirilerek yapılmıştır.
- Ek, fiilden isim türetmiştir.
- Diğer sözcüklerde ekler isim köklerine gelmiş ve isim türetmiştir. Doğru cevap A.
Diğer şıklar: gözlük “-lük” isimden isim yapan ektir / akıllı “-lı” isimden isim yapan ektir / tuzlu “-lu” isimden isim yapan ektir / çiçekçi “-çi” isimden isim yapan ektir.
Soru 4
Aşağıdaki sözcüklerden hangisi kök + yapım eki + yapım eki biçiminde oluşmuştur?
- Akitaplık
- Bevlerde
- Cbaşkent
- Dakıllı
- Egözlükçü
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: E
- “Gözlükçü” sözcüğü: göz (kök) + -lük (yapım eki) + -çü (yapım eki).
- İki yapım eki aldığı için bu yapıya uyar.
- Diğer sözcüklerde tek yapım eki, çekim ekleri ya da birleşik yapı vardır. Doğru cevap E.
Diğer şıklar: kitaplık kök ve tek bir yapım ekinden oluşmuş / evlerde kök ve iki çekim ekinden oluşmuş / başkent iki sözcüğün birleşmesiyle oluşmuş birleşik sözcük / akıllı kök ve tek bir yapım ekinden oluşmuş.
Kendini dene
Kendini dene
“Gözlük” sözcüğünün yapısı nedir?
Türemiş: göz (kök) + -lük (yapım eki).
“Evlerimizden” sözcüğündeki ekler hangi türdendir?
Hepsi çekim eki: ev-ler-imiz-den.
“Akşamüstü” sözcüğü yapıca hangi türdendir?
Birleşik.
“Kitaplık” sözcüğündeki “-lık” hangi tür ektir?
İsimden isim yapan yapım eki.
“Çiçekçilerde” sözcüğünde kaç yapım eki vardır?
Bir: çiçek + -çi (yapım) + -ler + -de (çekim).
Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.