Bu konuda ne öğreneceksin
“Sende de mi gördün?” cümlesindeki iki “de” farklı yazılır mı? “Hiç bir şey” mi, “hiçbir şey” mi? Yazım kuralları, Türkçenin yazıda nasıl gösterileceğini belirler. Bu konuda ezber çoktur ama kuralını bilirsen ezber azalır. TYT’de her yıl yazım sorusu gelir ve bu soruların çoğu birkaç tanıdık kurala dayanır. Bu konuda büyük harf, de/da, ki, mi, birleşik sözcükler, kesme işareti ve sık yanlış yazılan sözcükleri öğreneceksin.
Hedefler
- Büyük harflerin kullanıldığı yerleri bilmek.
- “de/da”, “ki” ve “mi”nin ek mi bağlaç mı olduğunu ayırt etmek.
- Birleşik sözcüklerin bitişik ya da ayrı yazımını bilmek.
- Kesme işaretinin kullanıldığı ve kullanılmadığı yerleri ayırmak.
- Sık yanlış yazılan sözcükleri tanımak.
1. Büyük harflerin kullanımı
Büyük harfle başlayanlar:
- Cümlenin ilk sözcüğü ve satır başı (şiir)
- Özel adlar: kişi (Ayşe), yer (Ankara, Karadeniz), kurum (Milli Eğitim Bakanlığı), eser (Çalıkuşu), bayram (Cumhuriyet Bayramı)
- Unvanlar ve saygı sözleri kişi adıyla birlikte gelince: Ahmet Bey, Ayşe Hanım, Doktor Ali Yılmaz
- Dil adları ve ulus adları: Türkçe, Almanca, Türkler (özel ad)
- Kısaltmalar: TDK, TBMM, TRT
Büyük harfle yazılmayanlar:
- Ay ve gün adları belli bir tarih bildirmiyorsa: mayıs ayında, pazartesi günü. Belli bir tarih bildirirken büyük harfle başlar: 15 Mayıs 1919, 23 Nisan Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı
- Mevsim adları: yaz, kış
- Yön adları (genel kullanımda): kuzey, güney. Yer adı olarak kullanılırsa büyük yazılır: Kuzey Kutbu
- Genel adlar: üniversite, belediye, okul, kitap
2. de/da, ki ve mi
“de/da” bağlaç. Cümlede “bile, ayrıca” anlamı taşır ve ayrı yazılır. Ünlü uyumuna uyar (da/de). Atılsa cümlenin anlamı bozulmaz.
- Sen de gel. (Sen bile)
- Ben de okula gidiyorum.
“-de/-da” ek (bulunma eki). Sözcüğe bitişik yazılır, yer bildirir ve ünsüz benzeşmesine uğrar (-te, -ta).
- Evde kal. Sokakta oynuyorlar. Sende bu kitaptan var mı?
Ayırma ölçütü: “de/da”yı çıkarınca cümle anlamlıysa bağlaçtır, ayrı yazılır. Çıkarınca anlam bozuluyorsa ektir, bitişik yazılır.
“ki” bağlaç. Ayrı yazılır, genellikle iki cümleyi bağlar.
- Biliyorum ki yarın gelecek.
- Öyle bir yorgundum ki ayakta duramıyordum.
“-ki” ek. Sözcüğe bitişik yazılır, ek olarak “bulunma, ait olma” bildirir.
- Sınıftaki öğrenciler. Bugünkü ders. Masadaki kitap.
Bitişik yazılan kalıplaşmış “ki”ler: halbuki, oysaki, mademki, sanki, çünkü.
Soru eki “mi”. Her zaman ayrı yazılır. Önündeki sözcüğün son ünlüsüne uyar (mı, mi, mu, mü).
- Geldi mi? Okudun mu? Bu senin mi?
Soru ekinden sonra gelen ek bitişik yazılır: gelmiş miydi, okudun muydu.
3. Birleşik sözcüklerin yazımı
| Yazılış | Örnek |
|---|---|
| Bitişik (tek sözcük) | hiçbir, birkaç, birçok, herkes, bugün, herhangi |
| Ayrı | her şey, hiç kimse, bir şey, her biri |
| Pekiştirmeli | masmavi, kıpkırmızı, tertemiz (bitişik) |
| İkileme | gide gele, yavaş yavaş (ayrı) |
Bazı birleşik sözcükler kalıplaştıysa bitişik yazılır: kuşburnu, hanımeli, akşamüstü, kırmızıbiber. Kalıplaşmayanlar ayrı yazılır: cep telefonu, ders kitabı.
Sayılar: Yazıyla yazılırken her sözcük ayrı yazılır: yirmi beş, bin dokuz yüz yirmi üç. Rakamla yazılan sayılara ek gelince kesme konur: 25’i, 1923’te.
4. Kesme işareti
Kullanılır:
- Özel adlara gelen çekim ekleri kesmeyle ayrılır: Ankara’ya, Ali’nin, Atatürk’ün, Marmara’da.
- Kurum adlarının tamamına gelen ek kesmeyle ayrılır: Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde.
- Kısaltmalara gelen ekler: TBMM’ye, TRT’de.
- Sayılara gelen ekler: 5’e, 1923’te.
Kullanılmaz:
- Yapım ekleri kesmeyle ayrılmaz: Ankaralı (Ankara’lı değil), Türkçe, Almanca.
- Özel ad olmayanlarda: okula, evde.
5. Sık yanlış yazılan sözcükler
| Doğru | Yanlış |
|---|---|
| yanlış | yalnış |
| yalnız | yanlız |
| hiçbir | hiç bir |
| herkes | herkez |
| birçok | bir çok |
| her şey | herşey |
| hiç kimse | hiçkimse |
| eşofman | eşortman |
| şoför | şöför |
| ıspanak | ispanak |
6. Konuyu toparla
| Başlık | Kısa not |
|---|---|
| Ay ve gün adları | Küçük harfle |
| de/da | Çıkarınca anlam bozulmuyorsa bağlaç, ayrı |
| -ki | Ek ise bitişik, bağlaç ise ayrı |
| mi | Her zaman ayrı |
| hiçbir, birçok | Bitişik |
| her şey, hiç kimse | Ayrı |
| Kesme işareti | Özel ad + çekim eki |
Mini test
Soru 1
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “-ki” ek olduğu için bitişik yazılmıştır?
- ASınıftaki öğrenciler sessizce bekliyordu.
- BDuydum ki yarın tatil olacakmış.
- CÖyle bir yorgundum ki ayakta duramıyordum.
- DŞunu iyi bil ki seni hiç unutmadım.
- EYarın gelecek ki sana söylesin.
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: A
- “-ki” bulunma ya da ait olma bildirirse ektir ve bitişik yazılır.
- “Sınıftaki” sözcüğünde “-ki”, sınıfta bulunan öğrenciler anlamı katar. Bu nedenle bitişik yazılmıştır.
- Diğer seçeneklerde “ki” iki cümleyi bağlar, bağlaçtır ve ayrı yazılır. Doğru cevap A.
Diğer şıklar: Duydum ki yarın tatil olacakmış. “ki” iki cümleyi bağlayan bağlaç, ayrı yazılmış / Öyle bir yorgundum ki ayakta duramıyordum. “ki” bağlaç, ayrı yazılmış / Şunu iyi bil ki seni hiç unutmadım. “ki” bağlaç, ayrı yazılmış / Yarın gelecek ki sana söylesin. “ki” bağlaç, ayrı yazılmış.
Soru 2
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde büyük harf kullanımı bakımından yanlışlık yoktur?
- AKardeşim Ankara’da üniversiteyi bitirdi.
- BHer yıl Mayıs ayında Ege’ye gideriz.
- CDün Pazartesi günü sınavımız vardı.
- DTürkiye büyük millet meclisi dün toplandı.
- EDedem, Anadolu’yu Seyahat ederek gezdi.
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: A
- Özel adlar büyük, genel adlar küçük harfle yazılır. Ay ve gün adları özel ad sayılmaz.
- “Ankara” özel addır, “üniversite” genel addır. İkisi de doğru yazılmıştır.
- Diğer seçeneklerde ay ve gün adları, kurum adı ve genel ad yanlış yazılmıştır. Doğru cevap A.
Diğer şıklar: Her yıl Mayıs ayında Ege’ye gideriz. ay adı küçük harfle yazılmalı / Dün Pazartesi günü sınavımız vardı. gün adı küçük harfle yazılmalı / Türkiye büyük millet meclisi dün toplandı. kurum adının her sözcüğü büyük harfle yazılmalı / Dedem, Anadolu’yu Seyahat ederek gezdi. “seyahat” genel ad, küçük harfle yazılmalı.
Soru 3
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde kesme işareti yanlış kullanılmıştır?
- AAtatürk’ün sözlerini ezberledik.
- BAnkara’lılar bu akşam meydanda toplanacak.
- CAnkara’ya akşamüstü vardık.
- D1923’te Cumhuriyet ilan edildi.
- ETBMM’de uzun bir görüşme yapıldı.
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: B
- “-lı” bir yapım ekidir. Özel adlara gelen yapım ekleri kesmeyle ayrılmaz: Ankaralılar.
- Diğer seçeneklerde özel ada, sayıya ve kısaltmaya gelen çekim ekleri kesmeyle ayrılmıştır. Doğru cevap B.
Diğer şıklar: Atatürk’ün sözlerini ezberledik. özel ada gelen çekim eki kesmeyle ayrılmış / Ankara’ya akşamüstü vardık. özel ada gelen çekim eki kesmeyle ayrılmış / 1923’te Cumhuriyet ilan edildi. sayıya gelen ek kesmeyle ayrılmış / TBMM’de uzun bir görüşme yapıldı. kısaltmaya gelen ek kesmeyle ayrılmış.
Soru 4
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yazım yanlışı yoktur?
- AHiç bir şey yapmadan günü geçirdi.
- BHerşey planlandığı gibi gitti.
- COrada bir çok kitap gördük.
- DHiçkimse kapıyı açmadı.
- EBirkaç gün sonra tatile çıkacağız.
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: E
- “Birkaç” bitişik yazılan bir sözcüktür.
- Diğer seçeneklerde “hiçbir” ve “birçok” bitişik, “her şey” ve “hiç kimse” ayrı yazılmalıdır. Doğru cevap E.
Diğer şıklar: Hiç bir şey yapmadan günü geçirdi. “hiçbir” bitişik yazılmalı / Herşey planlandığı gibi gitti. “her şey” ayrı yazılmalı / Orada bir çok kitap gördük. “birçok” bitişik yazılmalı / Hiçkimse kapıyı açmadı. “hiç kimse” ayrı yazılmalı.
Kendini dene
Kendini dene
“Sen de bizimle gel.” cümlesindeki “de” nasıl yazılmıştır, neden?
Ayrı, çünkü bağlaçtır.
“Bahçedeki çiçekler açmış.” cümlesindeki “-ki” nasıl yazılmalıdır?
Bitişik, çünkü ektir.
“Ankara’lı” yazımı doğru mudur?
Hayır, yapım eki kesmeyle ayrılmaz: Ankaralı.
“Geldi mi?” cümlesinde “mi” nasıl yazılır?
Ayrı, soru ekidir.
“TBMM” kısaltmasına “-ye” eki gelirse nasıl yazılır?
TBMM’ye, kesme işaretiyle.
Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.