Bu konuda ne öğreneceksin
“Kitap” sözcüğüne ek getirince neden “kitapı” değil de “kitabı” yazıyoruz? “Okul” sözcüğü neden “okulda” olurken “sokak” sözcüğü “sokakta” oluyor? Bu kuralların hepsi ses bilgisinin konusudur. Türkçede ek getirirken, sözcükleri birleştirirken ya da hızlı konuşurken sesler birbirini etkiler. Bu konuda ünlü ve ünsüzleri, uyumları ve ses olaylarını öğreneceksin.
Hedefler
- Türkçedeki ünlü ve ünsüzleri ayırt etmek.
- Büyük ünlü uyumu ve küçük ünlü uyumunu uygulamak.
- Ünsüz benzeşmesi ve ünsüz yumuşamasını belirlemek.
- Ünlü düşmesi, ünlü daralması ve ünsüz türemesi gibi ses olaylarını tanımak.
- Heceleri (açık ve kapalı) doğru ayırmak.
1. Ünlüler ve ünsüzler
Türkçede 8 ünlü (sesli) ve 21 ünsüz (sessiz) vardır.
| Grup | Ünlüler |
|---|---|
| Kalın | a, ı, o, u |
| İnce | e, i, ö, ü |
| Düz | a, e, ı, i |
| Yuvarlak | o, ö, u, ü |
| Geniş | a, e, o, ö |
| Dar | ı, i, u, ü |
Sert (süreksiz) ünsüzler: f, s, t, k, ç, ş, h, p. “Fıstıkçı Şahap” cümlesiyle akılda tutulur. Diğer ünsüzler yumuşaktır.
2. Ünlü uyumları
Büyük ünlü uyumu. Bir sözcükteki ünlüler hepsi kalın (a, ı, o, u) ya da hepsi ince (e, i, ö, ü) olmalıdır. Sözcüğün ilk hecesindeki ünlü diğerlerini belirler.
- Uyar: ağaç (a-a), balık (a-ı), çocuk (o-u), kuzu (u-u), gelir (e-i), gözlük (ö-ü)
- Uymaz: kitap (i-a), kalem (a-e), elma (e-a), anne (a-e)
Yabancı kökenli sözcüklerin çoğu ve birleşik sözcükler büyük ünlü uyumuna uymaz. Türkçe ekler, kalın sözcüklere kalın, ince sözcüklere ince ünlülü olarak eklenir: kitap-lar, ev-ler.
Küçük ünlü uyumu. Düz ünlüden (a, e, ı, i) sonra düz ünlü gelir. Yuvarlak ünlüden (o, ö, u, ü) sonra ya dar yuvarlak (u, ü) ya da düz geniş (a, e) ünlü gelir.
- Uyar: kalem (a-e), elma (e-a), kuzu (u-u), okul (o-u), kulak (u-a), gözlük (ö-ü)
- Uymaz: sabun (a-u), limon (i-o), doktor (o-o), otobüs (o-o-ü)
Kural şu: ilk hece düzse tüm heceler düz olur, ilk hece yuvarlaksa sonrakiler yuvarlak dar ya da düz geniş olur.
3. Ünsüz benzeşmesi
Sert ünsüzle (f, s, t, k, ç, ş, h, p) biten sözcüklere c, d, g ile başlayan ek geldiğinde ekin başındaki ünsüz sertleşerek ç, t, k olur.
- sokak + da → sokakta
- kitap + cı → kitapçı
- ağaç + dan → ağaçtan
- toprak + da → toprakta
Yumuşak ünsüzle ya da ünlüyle biten sözcüklerde ek yumuşak kalır: ev-de, okul-da, göz-den.
4. Ses olayları
Ünsüz yumuşaması. Çok heceli sözcüklerin sonundaki p, ç, t, k ünsüzleri, ünlüyle başlayan bir ek gelince b, c, d, ğ olur.
| Sözcük | Ek alınca |
|---|---|
| kitap | kitabı |
| ağaç | ağacı |
| kanat | kanadı |
| çocuk | çocuğu |
| yaprak | yaprağı |
Tek heceli sözcüklerin çoğunda yumuşama olmaz: at - atı, top - topu, saç - saçı, süt - sütü. Ayrıca bazı çok heceli sözcüklerde de olmaz: millet - milleti.
Ünlü düşmesi. Bazı sözcüklere ünlüyle başlayan ek gelince ikinci hecedeki ünlü düşer.
- omuz → omzu
- ağız → ağzı
- burun → burnu
- gönül → gönlü
- fikir → fikri
Ünlü daralması. -yor eki, a ya da e ile biten fiil köklerine gelince kökteki geniş ünlü daralır.
- bekle-yor → bekliyor (e → i)
- anla-yor → anlıyor (a → ı)
- oyna-yor → oynuyor (a → u)
- söyle-yor → söylüyor (e → ü)
Ünsüz türemesi. Arapçadan geçen bazı sözcüklere ek gelince son ünsüz çift yazılır: his → hissetmek, af → affetmek, zan → zannetmek, ret → reddetmek.
Ulama. Ünsüzle biten sözcük, ünlüyle başlayan sözcükle birlikte okunurken ünsüz, ikinci sözcüğün ilk hecesine bağlanır: “çok acı” → ço-kacı, “yarım ekmek” → ya-rı-mek-mek.
5. Heceler
Türkçede her hecede tek ünlü bulunur. Ünlü sayısı hece sayısını verir.
- Açık hece: Ünlüyle biten hece (a, o, ka, de).
- Kapalı hece: Ünsüzle biten hece (at, kul, kal).
Hece ayırırken ünlüden önceki ünsüz, o ünlüye bağlanır: o-ku-lu-muz, ka-lem, ki-tap. İki ünsüz yan yana gelirse ilk ünsüz önceki heceye, ikincisi sonraki heceye gider: kar-deş, ak-şam.
6. Konuyu toparla
| Başlık | Kısa not |
|---|---|
| Ünlüler | 8 ünlü, kalın ve ince |
| Büyük ünlü uyumu | Ünlüler hep kalın ya da hep ince |
| Küçük ünlü uyumu | Düzden düze, yuvarlaktan dar yuvarlak ya da düz geniş |
| Ünsüz benzeşmesi | Fıstıkçı Şahap + c, d, g ekleri sertleşir |
| Ünsüz yumuşaması | p, ç, t, k → b, c, d, ğ |
| Ünlü düşmesi | omuz → omzu |
| Ünlü daralması | bekle → bekliyor |
Mini test
Soru 1
Aşağıdaki sözcüklerden hangisi büyük ünlü uyumuna uymaz?
- Açocuk
- Bkitap
- Cbalık
- Dkuzu
- Egelir
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: B
- Büyük ünlü uyumunda bir sözcüğün ünlüleri ya hep kalın ya hep ince olmalıdır.
- “Kitap” sözcüğünde ilk hecedeki “i” ince, ikinci hecedeki “a” kalındır. Bu nedenle uyum bozulmuştur.
- Diğer seçeneklerde tüm ünlüler aynı türdendir. Doğru cevap B.
Diğer şıklar: çocuk bütün ünlüleri kalın (o, u), uyuyor / balık bütün ünlüleri kalın (a, ı), uyuyor / kuzu bütün ünlüleri kalın (u, u), uyuyor / gelir bütün ünlüleri ince (e, i), uyuyor.
Soru 2
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünsüz yumuşaması yoktur?
- AKitabı masaya bıraktı.
- BAtı ahıra çekti.
- CÇocuğu okula götürdü.
- DKâğıdı özenle katladı.
- EKuşun kanadı kırıktı.
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: B
- Ünsüz yumuşaması çok heceli sözcüklerin sonundaki p, ç, t, k seslerinin ünlüyle başlayan ek alınca b, c, d, ğ olmasıdır.
- “At” tek heceli bir sözcüktür. “Atı” sözcüğünde t sesi değişmemiştir.
- Diğer seçeneklerde çok heceli sözcüklerde yumuşama vardır. Doğru cevap B.
Diğer şıklar: Kitabı masaya bıraktı. “kitap” sözcüğündeki p, b olmuş / Çocuğu okula götürdü. “çocuk” sözcüğündeki k, ğ olmuş / Kâğıdı özenle katladı. “kâğıt” sözcüğündeki t, d olmuş / Kuşun kanadı kırıktı. “kanat” sözcüğündeki t, d olmuş.
Soru 3
Aşağıdaki sözcük çiftlerinden hangisinde ünlü düşmesi vardır?
- Akitap - kitabı
- Bbekle - bekliyor
- Comuz - omzu
- Dsokak - sokakta
- Eağaç - ağacı
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: C
- Ünlü düşmesinde ek alan sözcükte ünlü kaybolur.
- “Omuz” sözcüğü “omzu” olurken ikinci hecedeki “u” düşmüştür.
- Diğer seçeneklerde yumuşama, daralma ve benzeşme vardır. Doğru cevap C.
Diğer şıklar: kitap - kitabı p, b olmuş, bu ünsüz yumuşamasıdır / bekle - bekliyor e, i olmuş, bu ünlü daralmasıdır / sokak - sokakta ekin ünsüzü sertleşmiş, bu ünsüz benzeşmesidir / ağaç - ağacı ç, c olmuş, bu ünsüz yumuşamasıdır.
Soru 4
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünlü daralması vardır?
- AOmzuna çantasını astı.
- BKitabını rafa yerleştirdi.
- CHer gün yarım saat bekliyorum.
- DSokakta uzun süre dolaştılar.
- EÇocuğu kucağına aldı.
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: C
- Ünlü daralması, “-yor” eki geldiğinde “a, e” ile biten fiil kökündeki ünlünün daralmasıdır.
- “Bekle” kökü “-yor” eki ile “bekliyor” olurken “e” sesi “i” olmuştur.
- Diğer seçeneklerdeki ses olayları başkadır. Doğru cevap C.
Diğer şıklar: Omzuna çantasını astı. “omuz” sözcüğünde ünlü düşmesi var / Kitabını rafa yerleştirdi. “kitap” sözcüğünde ünsüz yumuşaması var / Sokakta uzun süre dolaştılar. ek sert ünsüze uymuş, ünsüz benzeşmesi var / Çocuğu kucağına aldı. “çocuk” sözcüğünde ünsüz yumuşaması var.
Kendini dene
Kendini dene
“Defter” sözcüğü büyük ünlü uyumuna uyar mı?
Uyar, ünlüler e-e ince ünlüdür.
“Kitap” sözcüğüne “-ı” eki gelince ne olur?
Ünsüz yumuşaması: kitabı.
“Ağız” sözcüğüne “-ı” eki gelince hangi ses olayı görülür?
Ünlü düşmesi: ağzı.
“Sokak” sözcüğüne “-da” eki getirilince nasıl yazılır?
Sokakta, çünkü ünsüz benzeşmesi vardır.
“Okuyacağım” sözcüğünde kaç hece vardır?
5 hece: o-ku-ya-ca-ğım.
Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.