Bu konuda ne öğreneceksin
“Gelme, bekle.” ile “Gelme bekle.” cümlelerinin anlamı birbirinden çok farklıdır. Tek bir işaret cümlenin anlamını değiştirebilir. Noktalama işaretleri yazıda sesin tonunu, duraklamayı ve cümlenin ilişkilerini gösterir. TYT’de noktalama sorusu, işaretin hangi amaçla ve nerede kullanıldığını bilmeye dayanır. Bu konuda başlıca işaretleri, kullanım yerlerini ve sık yapılan hataları öğreneceksin.
Hedefler
- Nokta, virgül, noktalı virgül ve iki noktanın kullanım yerlerini bilmek.
- Soru işareti, ünlem, üç nokta ve tırnak işaretinin kullanım amacını ayırt etmek.
- Yay ayraç, kısa çizgi ve eğik çizginin görevini bilmek.
- Gereksiz ya da eksik kullanılmış işareti bulmak.
- Bir cümleye uygun işareti seçmek.
1. Nokta ve virgül
Nokta ( . ) şu yerlerde kullanılır:
- Tamamlanmış cümlenin sonunda.
- Bazı kısaltmaların sonunda: Dr., Prof., vb.
- Sıra bildiren sayılardan sonra: 1., 2., 3.
- Tarihlerde: 29.10.1923
- Saatlerde: 14.30
- Bin ayracı olarak: 1.250
Nokta kullanılmaz: Büyük harflerle yazılan kısaltmalarda (TBMM, TDK, TRT), ölçü birimlerinde (kg, cm, km), başlıklarda.
Virgül ( , ) en çok kullanılan işarettir:
| Kullanım yeri | Örnek |
|---|---|
| Eş görevli sözcükler arasında | Sepete elma, armut, üzüm koydu. |
| Sıralı cümleler arasında | Kapı açıldı, içeri girdi, oturdu. |
| Hitap sözcüklerinden sonra | Ali, buraya gel. |
| Ara sözlerden ve ara cümlelerden önce ve sonra | Ahmet, benim arkadaşım, geldi. |
| “Ama, fakat, ancak, lakin” öncesinde | Çok çalıştı, ama başaramadı. |
| Cümle başındaki “evet, hayır, peki, yani” sonrasında | Evet, haklısın. |
| Tarihten sonra gelen gün adından önce | 10 Kasım 1938, Perşembe |
Virgül kullanılmaz: Özne ile yüklem arasında, nesne ile yüklem arasında, sıfat ile isim arasında (tek sıfat varsa), cümleyi bölmek için gereksiz yerlerde.
- Yanlış: Dün akşam kitabı, okudum.
- Doğru: Dün akşam kitabı okudum.
2. Noktalı virgül ve iki nokta
Noktalı virgül ( ; ) virgüllerle ayrılmış ögeler arasında daha güçlü bir ara vermek için kullanılır. Sıralı cümleler anlam bakımından birbirine yakın ve uzunsa noktalı virgülle ayrılır. “Ama, fakat, ancak” ile başlayan uzun cümlelerin önünde de kullanılabilir.
İki nokta ( : ) şu yerlerde kullanılır:
- Açıklama yapılacak bir cümlenin sonunda: “Şu bilinen bir gerçek: Emek, değerin kaynağıdır.”
- Örnek ya da sıralama vereceğinde: “Sepette şu meyveler vardı: elma, armut, üzüm.”
- Konuşmayı başlatırken: “Annem şöyle dedi: ‘Hava soğuk, mont giy.’”
- Karşılıklı konuşmada kişi adından sonra, anlık notlarda.
Dikkat: İki nokta, cümlenin kesintisiz akışını bozacak yerlere konmaz. “Dün akşam: arkadaşlarımla sinemaya gittim” yanlıştır.
3. Soru işareti, ünlem, üç nokta
Soru işareti ( ? ): Soru bildiren cümlelerin sonunda. Ayrıca bilinmeyen tarih ya da sayıların yerine (1930?) kullanılabilir. Dolaylı anlatımda soru işareti kullanılmaz: “Bana kim olduğunu söylemedi.” (soru değil, haber veren cümle).
Ünlem ( ! ): Sevinç, öfke, şaşkınlık, seslenme, emir bildiren cümlelerin sonunda. “Ne güzel bir gün!”, “Dur!”
Üç nokta ( … ):
- Cümlenin tamamlanmadığını, söylenmek istenenin söylenmediğini gösterir: “Gelmeyeceğini biliyordum…”
- Alıntılarda atlanan kısım yerine konur.
- Duyguları ya da çekingenliği yansıtır.
4. Tırnak, yay ayraç, kısa çizgi, eğik çizgi
Tırnak işareti ( “ ” ):
- Başkasından aynen alınan sözlerde: Annem “Hava soğuk” dedi.
- Vurgulanmak istenen sözcüğü gösterir.
- Eser, gazete, dergi adlarında kullanılabilir.
Yay ayraç ( ( ) ): Cümlede açıklama ya da ek bilgi için kullanılır. “Ankara (Türkiye’nin başkenti) büyük bir kenttir.” Yaşam yıllarında ve kaynakça numaralarında da kullanılır: Nazım Hikmet (1902-1963).
Kısa çizgi ( - ):
- Satır sonunda sözcüğü hecelerden ayırırken.
- Birleşik ögeleri bağlarken: İstanbul-Ankara hattı, yedi-sekiz yaşında.
- Tarih ve yıl aralıklarında: 1914-1918.
Eğik çizgi ( / ): Tarihlerde, alternatif seçeneklerde, dizelerin satır sonlarında kullanılır.
Uzun çizgi: Karşılıklı konuşmalarda konuşma başlangıcını göstermek için ya da ara sözleri ayırmak için kullanılır.
5. Sık yapılan hatalar
| Yanlış | Doğru | Neden? |
|---|---|---|
| Dün akşam kitabı, okudum. | Dün akşam kitabı okudum. | Nesne ile yüklem arası virgülle ayrılmaz |
| Nereye gittiğini söyledi? | Nereye gittiğini söyledi. | Dolaylı anlatımda soru işareti yok |
| TBMM. dün toplandı. | TBMM dün toplandı. | Büyük harfli kısaltmada nokta yok |
| Şu kitapları aldım, roman ve şiir. | Şu kitapları aldım: roman ve şiir. | Açıklama öncesi iki nokta |
6. Konuyu toparla
| İşaret | Başlıca görevi |
|---|---|
| Nokta | Cümle sonu, kısaltma, sıra sayısı |
| Virgül | Sıralama, hitap, ara söz |
| Noktalı virgül | Daha güçlü ara |
| İki nokta | Açıklama, örnek, konuşma |
| Üç nokta | Eksiltili anlatım |
| Soru işareti | Soru cümlesi |
| Tırnak | Alıntı, vurgu |
Mini test
Soru 1
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde virgül gereksiz kullanılmıştır?
- AAhmet, yarın okula gelecek misin?
- BSofraya çorba, pilav, salata konuldu.
- CYağmur yağıyordu, ama biz yola çıktık.
- DDün akşam kitabı, okudum.
- EEvet, haklısın.
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: D
- Nesne ile yüklem arasına virgül konmaz.
- “Kitabı” nesnedir, “okudum” yüklemdir. Aralarındaki virgül gereksizdir.
- Diğer seçeneklerde virgül hitap, sıralama, “ama” ve “evet” için doğru kullanılmıştır. Doğru cevap D.
Diğer şıklar: Ahmet, yarın okula gelecek misin? hitap sözcüğünden sonra virgül konur / Sofraya çorba, pilav, salata konuldu. eş görevli sözcükler virgülle ayrılır / Yağmur yağıyordu, ama biz yola çıktık. “ama” öncesinde virgül konur / Evet, haklısın. cümle başındaki “evet”ten sonra virgül konur.
Soru 2
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde iki nokta işareti yanlış kullanılmıştır?
- ADün akşam: arkadaşlarımla sinemaya gittim.
- BAnnem şöyle dedi: “Hava soğuk, mont giy.”
- CSepette şu meyveler vardı: elma, armut, üzüm.
- DToplantıya katılanlar: Ali, Ayşe, Mehmet.
- EŞu bilinen bir gerçek: Emek, değerin kaynağıdır.
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: A
- İki nokta, açıklama, örnek ya da konuşma öncesinde kullanılır.
- “Dün akşam” bir zaman sözüdür ve cümleyi açıklamaz. İki nokta cümlenin akışını bozar.
- Diğer seçeneklerde iki nokta açıklama, sıralama ya da konuşma öncesinde doğru kullanılmıştır. Doğru cevap A.
Diğer şıklar: Annem şöyle dedi: “Hava soğuk, mont giy.” konuşmayı başlatırken iki nokta konur / Sepette şu meyveler vardı: elma, armut, üzüm. sıralamadan önce iki nokta konur / Toplantıya katılanlar: Ali, Ayşe, Mehmet. sıralamadan önce iki nokta konur / Şu bilinen bir gerçek: Emek, değerin kaynağıdır. açıklama yapılacağında iki nokta konur.
Soru 3
Aşağıdaki cümlelerden hangisinin sonuna soru işareti konmaz?
- ABu akşam bizimle sinemaya gelir misin
- BKapıyı kim açtı
- CYarın hava nasıl olacak
- DBana kim olduğunu söylemedi
- EBu kitabı sen mi okudun
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: D
- Soru işareti, soru anlamı taşıyan cümlenin sonuna konur.
- “Bana kim olduğunu söylemedi” cümlesi dolaylı anlatımdır. Kim olduğunu soran biri yoktur, bir haber verilmiştir.
- Diğer seçenekler doğrudan sorudur. Doğru cevap D.
Diğer şıklar: Bu akşam bizimle sinemaya gelir misin doğrudan soru cümlesi, soru işareti konur / Kapıyı kim açtı doğrudan soru cümlesi, soru işareti konur / Yarın hava nasıl olacak doğrudan soru cümlesi, soru işareti konur / Bu kitabı sen mi okudun doğrudan soru cümlesi, soru işareti konur.
Soru 4
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde nokta yanlış kullanılmıştır?
- ADr. Ahmet hastaları muayene etti.
- BTBMM. dün olağanüstü toplandı.
- CToplantı saat 14.30’da başlayacak.
- D
- sınıflar bahçede toplandı.
- EProf. Dr. Ali Yılmaz konuşma yaptı.
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: B
- Büyük harflerle yazılan kısaltmalarda nokta kullanılmaz: TBMM, TDK, TRT.
- “TBMM.” biçimindeki yazım yanlıştır.
- “Dr.”, “Prof.”, saat ve sıra sayılarında nokta doğru kullanılmıştır. Doğru cevap B.
Diğer şıklar: Dr. Ahmet hastaları muayene etti. küçük harfli kısaltmada nokta konur / Toplantı saat 14.30’da başlayacak. saatte nokta kullanılır / 1. sınıflar bahçede toplandı. sıra sayısında nokta kullanılır / Prof. Dr. Ali Yılmaz konuşma yaptı. unvan kısaltmasında nokta konur.
Kendini dene
Kendini dene
“Ali bu akşam gelecek mi” cümlesinin sonuna hangi işaret konur?
Soru işareti.
“Sepete elma armut üzüm koydu.” cümlesine virgül nereye konur?
Elma, armut, üzüm biçiminde eş görevli sözcükler arasına.
“Dr” kısaltması hangi işaretle yazılır?
Dr. biçiminde nokta ile.
“Annem dedi ki hava soğuk” cümlesinde “dedi ki”den sonra hangi işaret gerekir?
İki nokta.
“Ne güzel bir manzara” cümlesinin sonuna hangi işaret konur?
Ünlem.
Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.