Bu konuda ne öğreneceksin
TYT Türkçe’nin yaklaşık yarısı paragraf sorusudur. Paragraf soruları yeni bilgi sormaz, okuduğunu anlamayı ölçer. Bu da sözcük bilgisinden çok bir okuma yöntemidir: Parçanın ne anlattığını, ne demek istediğini ve nasıl anlattığını bulmak. Bu konuda paragrafın yapısını, konu ve ana düşünceyi, anlatım biçimlerini, düşünceyi geliştirme yollarını ve sık görülen soru türlerini öğreneceksin.
Hedefler
- Paragrafın konusunu, ana düşüncesini ve yardımcı düşüncelerini ayırt etmek.
- Paragrafın giriş, gelişme ve sonuç yapısını tanımak.
- Anlatım biçimlerini (açıklayıcı, öyküleyici, betimleyici, tartışmacı) ayırt etmek.
- Düşünceyi geliştirme yollarını belirlemek.
- Akışı bozan cümleyi bulmak, paragrafı tamamlamak ve cümleleri sıralamak.
1. Paragrafın yapısı
Paragraf, tek bir düşünceyi ya da duyguyu anlatan, birbirine bağlı cümlelerden oluşan yazı birimidir. Bir paragrafta üç bölüm vardır:
| Bölüm | Görevi |
|---|---|
| Giriş | Konuyu tanıtır, soruyu ya da düşünceyi ortaya koyar |
| Gelişme | Düşünceyi açıklar, örneklerle ve kanıtlarla destekler |
| Sonuç | Düşünceyi toparlar, yargıyı bildirir |
Birçok paragrafta ana düşünce ilk ya da son cümlededir. İlk cümlede olan ana düşünceyi “yargı ile başlayan” paragraf, son cümlede olanı “sonuca varan” paragraf olarak düşünebilirsin.
2. Konu, ana düşünce, yardımcı düşünce
Konu: Parçanın neyi anlattığıdır. “Kitap okumak”, “çevre kirliliği”, “zaman yönetimi”. Konu genellikle bir sözcük ya da kısa bir öbekle söylenir.
Ana düşünce: Yazarın konu hakkında söylemek istediği asıl yargıdır. Konunun üzerine bir şey söyler. “Kitap okumak, insanın bilgisini ve bakış açısını geliştirir.” Tam bir cümledir ve genellikle öğüt, yargı ya da çıkarım içerir.
Yardımcı düşünce: Ana düşünceyi destekleyen ve açıklayan diğer düşüncelerdir.
Örnek: “Kitap okumak, yalnızca bilgi edinmek demek değildir. Okuyan kişi, başka insanların hayatına girer ve kendi düşüncelerini yeniden sorgular. Bu yüzden iyi bir okur, hem daha çok bilen hem de daha geniş düşünen biridir.”
- Konu: Kitap okumanın faydası.
- Ana düşünce: Kitap okumak insanın hem bilgisini hem bakış açısını geliştirir.
- Yardımcı düşünce: Okuyan kişi başka insanların hayatına girer.
Ana düşünceyi bulmak için: Parçayı bir cümleyle özetle. “Bu yazar neden yazmış?” sorusuna cevap ara. Ana düşünce, parçanın tamamını kapsayan cümledir. Yalnızca bir kısmını anlatan seçenek yardımcı düşüncedir.
3. Anlatım biçimleri
| Biçim | Amacı | Anlatımın özelliği |
|---|---|---|
| Açıklayıcı | Bilgi vermek, açıklamak | Sade, net, nesnel. Bilimsel yazılarda sık görülür |
| Öyküleyici | Bir olayı anlatmak | Olaylar sırayla anlatılır, kişi ve yer vardır, fiiller çoktur |
| Betimleyici | Görüntüyü gözümüzde canlandırmak | Sıfatlar ve duyu organlarına seslenen sözcükler çoktur |
| Tartışmacı | Karşı görüşü çürütmek, görüşü savunmak | Karşı görüşe cevap verilir, kanıt gösterilir |
Bir parça birden çok biçimde olabilir ama ağırlıklı olan biçim sorulur.
Örnek (betimleyici): “Köyün girişindeki yaşlı çınar, dalları yere kadar sarkan koca bir gölgeye benziyordu. Yaprakları sabah güneşinde yeşilin binlerce tonuna bürünüyordu.” Burada sıfatlar çoktur ve parçada bir olay anlatılmamıştır, bir görüntü anlatılmıştır.
4. Düşünceyi geliştirme yolları
Yazarın bir düşünceyi nasıl desteklediği sorulur:
| Yol | İpucu |
|---|---|
| Tanımlama | Bir kavramın ne olduğunu söyler: “…dır, denir” |
| Karşılaştırma | İki şeyi benzerlik ya da farklılık bakımından kıyaslar |
| Örnekleme | Genel bir yargıyı örnekle somutlaştırır: “örneğin, mesela” |
| Tanık gösterme | Bir otoriteden ya da ünlü bir kişiden söz alır |
| Sayısal verilerden yararlanma | Rakam, yüzde, istatistik kullanır |
| Benzetme | Anlatılanı başka bir şeye benzeterek anlatır |
| Neden-sonuç gösterme | Bir durumun sebebini ve sonucunu açıklar |
5. Sık görülen soru türleri
Akışı bozan cümle. Parçanın konusundan ve akışından kopuk olan cümleyi bulursun. Konuyla ilgisi olmayan, başka bir konuyu anlatan ya da önceki cümleyle bağ kurulamayan cümle akışı bozar. Önce parçanın konusunu bul, sonra ona uymayan cümleyi seç.
Paragraf tamamlama. Boş bırakılan cümle, parçanın konusuna ve anlatım akışına uygun olmalıdır. Boşluktan önceki ve sonraki cümlelerin bağlaçlarına bak.
Paragraf oluşturma (cümleleri sıralama). İlk cümle genelde konuyu tanıtır, başka cümleye bağlı bir ifade (“bu yüzden, ayrıca, ancak”) taşımaz. Son cümle sonucu verir. Zamirler (bu, şu, onlar) ve bağlaçlar, önceki cümleye bağlanır.
Paragrafı ikiye bölme. İkinci paragrafın başlayacağı cümle, konunun değiştiği ya da yeni bir yönünün anlatıldığı cümledir.
Başlık bulma. Başlık, parçanın tamamını kapsar ve kısa söylenir.
6. Konuyu toparla
| Başlık | Kısa not |
|---|---|
| Konu | Neyi anlattığı |
| Ana düşünce | Yazarın söylemek istediği yargı |
| Giriş-gelişme-sonuç | Paragrafın üç bölümü |
| Betimleme | Görüntü canlandırır |
| Öyküleme | Olay anlatır |
| Örnekleme | “Örneğin” ile somutlaştırır |
| Akışı bozan cümle | Konudan kopuk olan |
Mini test
Soru 1
Kitap okumak, yalnızca bilgi edinmek demek değildir. Okuyan kişi, başka insanların hayatına girer, farklı dünyalar görür ve kendi düşüncelerini yeniden sorgular. Bu yüzden iyi bir okur, hem daha çok bilen hem de daha geniş düşünen biridir.
Bu parçanın ana düşüncesi aşağıdakilerden hangisidir?
- ABilgi edinmenin tek yolu kitap okumaktır.
- Bİyi bir okur olmak için çok sayıda kitap okumak gerekir.
- CKitaplar insanları farklı dünyalara götürür.
- DDüşünceler okudukça sürekli değişir.
- EKitap okumak, insanın bilgisini ve bakış açısını geliştirir.
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: E
- Parçada önce “bilgi edinmek” sınırı aşılıyor, sonra okurun başka hayatlara girdiği ve düşüncelerini sorguladığı söyleniyor.
- Son cümle ana düşünceyi veriyor: İyi okur hem çok bilen hem geniş düşünen biridir.
- Bu, “bilgi ve bakış açısı gelişir” cümlesiyle özetlenir. Doğru cevap E.
Diğer şıklar: Bilgi edinmenin tek yolu kitap okumaktır. parçada böyle bir kesinlik yok, aşırı genelleme yapılmış / İyi bir okur olmak için çok sayıda kitap okumak gerekir. kitap sayısından parçada söz edilmiyor / Kitaplar insanları farklı dünyalara götürür. parçanın yalnızca bir kısmını anlatan yardımcı düşünce / Düşünceler okudukça sürekli değişir. parçada düşüncelerin sürekli değiştiği söylenmiyor.
Soru 2
(I) Arılar, çiçeklerden topladıkları nektarı kovanlarında bala dönüştürür. (II) Kovandaki arılar, bu iş için görev paylaşımı yapar. (III) Kelebeklerin kanat renkleri, türlerine göre çok farklılık gösterir. (IV) Nektar toplayan arılar, bir çiçekten ötekine defalarca uçar. (V) Bu yüzden bir kavanoz bal, binlerce arının emeğinin ürünüdür. Numaralanmış cümlelerden hangisi parçanın akışını bozmaktadır?
- AI.
- BII.
- CIII.
- DIV.
- EV.
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: C
- Parçanın konusu, arıların bal yapma sürecidir.
- I, II, IV ve V bu konuyu anlatır, V önceki cümlelerin sonucunu verir.
- III numaralı cümle kelebeklerden söz eder ve konuyla ilgisizdir. Doğru cevap C.
Diğer şıklar: I. arıların bal yapmasını anlatarak konuyu başlatıyor / II. arıların görev paylaşımını anlatarak konuyu sürdürüyor / IV. nektar toplayan arıların çalışmasını anlatıyor / V. “bu yüzden” ile arıların emeğini sonuca bağlıyor.
Soru 3
Köyün girişindeki yaşlı çınar, dalları yere kadar sarkan koca bir gölgeye benziyordu. Gövdesi üç kişinin kucaklayamayacağı kadar kalındı, yaprakları sabah güneşinde yeşilin binlerce tonuna bürünüyordu. Altındaki taş bank ise yılların izini taşıyan çatlaklarla doluydu.
Bu parçada ağırlıklı olarak hangi anlatım biçimi kullanılmıştır?
- AÖyküleyici anlatım
- BAçıklayıcı anlatım
- CTartışmacı anlatım
- DBetimleyici anlatım
- EÖğretici anlatım
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: D
- Parçada bir olay anlatılmıyor, bir çınar ağacının görünüşü anlatılıyor.
- “Yaşlı, kalın, yeşilin binlerce tonu, çatlaklarla dolu” gibi sıfatlar ve görsel ifadeler çok kullanılmış.
- Bu, betimleyici anlatımın özelliğidir. Doğru cevap D.
Diğer şıklar: Öyküleyici anlatım parçada bir olay sırayla anlatılmıyor / Açıklayıcı anlatım bilgi vermek yerine bir görüntü canlandırılıyor / Tartışmacı anlatım karşı görüşe cevap verilmiyor ve görüş savunulmuyor / Öğretici anlatım bir şey öğretme amacı yok, görüntü anlatılıyor.
Soru 4
Bazı hayvanlar kış uykusuna yatar. Örneğin ayılar, soğuk aylarda uzun süre yiyip içmeden uyuyabilir.
Bu parçada düşünce hangi yolla geliştirilmiştir?
- AÖrneklendirme
- BTanımlama
- CKarşılaştırma
- DTanık gösterme
- ESayısal verilerden yararlanma
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: A
- Birinci cümle genel bir yargı veriyor: Bazı hayvanlar kış uykusuna yatar.
- “Örneğin” ile ayılar örnek gösteriliyor.
- Genel yargı bir örnekle somutlaştırılmış. Doğru cevap A.
Diğer şıklar: Tanımlama kış uykusunun ne olduğu tanımlanmıyor / Karşılaştırma iki durum kıyaslanmıyor / Tanık gösterme bir uzmanın ya da ünlü kişinin sözüne yer verilmiyor / Sayısal verilerden yararlanma rakam ya da istatistik kullanılmıyor.
Kendini dene
Kendini dene
“Teknoloji bağımlılığı, insanları gerçek hayattan uzaklaştırıyor. Bu yüzden ekranla geçirilen süre kontrol altına alınmalı.” parçasının ana düşüncesi nedir?
Ekran süresi kontrol altına alınmalıdır, çünkü teknoloji bağımlılığı insanı hayattan uzaklaştırır.
“Önce hamuru yoğurdu, sonra mayalanması için bekletti, en sonunda fırına verdi.” parçasında hangi anlatım biçimi kullanılmıştır?
Öyküleyici, çünkü olaylar sırayla anlatılıyor.
“Fotosentez, bitkilerin ışık enerjisini kimyasal enerjiye çevirme sürecidir.” cümlesinde hangi yolla düşünce geliştirilmiştir?
Tanımlama.
Bir paragrafta ana düşünce çoğunlukla nerede bulunur?
İlk ya da son cümlede.
“Akışı bozan cümle” nasıl bulunur?
Parçanın konusundan kopuk olan cümle seçilir.
Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.