Bu konuda ne öğreneceksin
“Yağmur yağdığı için maç ertelendi.” cümlesinde bir sebep ve bir sonuç var. “Sınavı kazanmak için çok çalıştı.” cümlesinde ise bir amaç ve ona ulaşmak için yapılan bir iş var. İkisi de “için” ile kurulmuş ama anlam ilişkileri farklıdır. Cümlede anlam soruları, cümlenin ne söylediğini ve ne söylemediğini doğru yorumlamayı ölçer. Bu konuda cümlenin kurduğu anlam ilişkilerini, öznel ve nesnel yargıyı, kesinlik ve olasılığı, çıkarım yapmayı öğreneceksin.
Hedefler
- Neden-sonuç, amaç-sonuç ve koşul-sonuç ilişkilerini ayırt etmek.
- Karşılaştırma, tanım ve örneklemeyi tanımak.
- Öznel ve nesnel yargıyı ayırt etmek.
- Kesinlik ve olasılık bildiren cümleleri belirlemek.
- Bir cümleden çıkarılabilecek ve çıkarılamayacak yargıları ayırmak.
1. Neden-sonuç, amaç-sonuç, koşul-sonuç
Neden-sonuç. Bir olayın sebebini ve sonucunu bildirir. Sebep zaten olmuştur, sonuç ona bağlıdır. İpuçları: “çünkü, için, -dığı için, -dığından, yüzünden, sebebiyle, -diğinden dolayı”.
- Yağmur yağdığı için maç ertelendi. (Sebep: yağmur, sonuç: erteleme)
- Çünkü ders çalışmamıştı, sınavdan düşük aldı.
Amaç-sonuç. Bir iş belli bir amaçla yapılır. Amaç henüz gerçekleşmemiştir, iş onu gerçekleştirmek için yapılır. İpuçları: “için, diye, amacıyla, -mek üzere, -sin diye, -mesi için”.
- Sınavı kazanabilmek için gece gündüz çalıştı. (Amaç: sınavı kazanmak)
- Erken yetişsin diye yola önceden çıktı.
Koşul-sonuç. Bir olayın gerçekleşmesi başka bir olaya bağlıdır. İpuçları: “-se, -sa, eğer, -mediği sürece, -diği takdirde”.
- Erken kalkarsan otobüse yetişirsin.
- Hava güzel olursa pikniğe gideceğiz.
- “Yağmur yağdığı için yollar kapandı.” cümlesinde sebep önce gerçekleşmişNeden-sonuç.
- “Yollar kapanmasın diye tedbir aldılar.” cümlesinde amaç henüz gerçekleşmemişAmaç-sonuç.
- “Tedbir alırlarsa yollar kapanmaz.” cümlesinde kapanmama alınan tedbire bağlıKoşul-sonuç.
2. Karşılaştırma, tanım, örnekleme
Karşılaştırma: İki ya da daha fazla varlığın, durumun, özelliğin bir bakımdan kıyaslanmasıdır. İpuçları: “-den daha, kadar, gibi, ise, ama, oysa”. Bu kitap ötekinden daha ilginç.
Tanım: Bir kavramın ne olduğunu açıklayan cümledir. “… …dır” kalıbıyla kurulur ve çoğunlukla “denir” ile biter. Çember, bir noktadan eşit uzaklıktaki noktaların kümesidir.
Örnekleme: Genel bir yargıyı somut bir durumla göstermektir. İpuçları: “örneğin, mesela, söz gelişi”. Sebzeler vitamin kaynağıdır, örneğin havuç A vitamini bakımından zengindir.
Benzetme: İki şey arasında ortak bir özellik kurmaktır. “Gibi, sanki, kadar” sözcükleriyle yapılır.
3. Öznel ve nesnel yargı
Öznel yargı: Kişiden kişiye, zamandan zamana değişen, kanıtlanamayan görüştür. Duygu, beğeni, tahmin içerir. “En güzel, en iyi, harika, sıkıcı, muhteşem” gibi sözcükler genelde öznel yargı işaretidir.
- Bu şehrin en güzel mevsimi sonbahardır.
- Roman okumak insanı en çok dinlendiren uğraştır.
Nesnel yargı: Herkes için aynı olan, ölçülebilen ya da kanıtlanabilen bilgidir.
- Su, deniz seviyesinde 100 derecede kaynar.
- Ankara, Türkiye’nin başkentidir.
Basit bir ölçüt: “Birisi bunu yanlışlayabilir mi?” Evet ve nasıl yanlışlayacağı belli ise nesneldir. “Bence” ile başlatabiliyorsan öznel yargıdır.
4. Kesinlik ve olasılık
Kesinlik: Yargının kesin ve değişmez olduğunu bildirir. İpuçları: “kesinlikle, mutlaka, muhakkak, hiç, asla” ve yüklemin kesin kipleri.
Olasılık: Yargının gerçekleşme ya da doğru olma ihtimalini bildirir. İpuçları: “belki, galiba, sanırım, herhalde, muhtemelen, -ebilir, -miş olmalı”.
| Cümle | Anlam |
|---|---|
| Yarın sabah toplantı başlayacak. | Kesinlik |
| Dedem yine vapura yetişememiş olabilir. | Olasılık |
| Bu takım kesinlikle şampiyon olacak. | Kesinlik, ama öznel yargı |
5. Çıkarım yapmak
Çıkarım, cümlede söylenenden mantıkla elde edilen sonuçtur. Cümlede doğrudan yazılı olmayan ama yazılandan kesin çıkan bilgi çıkarımdır. Cümlede yazılmayan, olabileceği düşünülen ya da yazar tarafından hiç söylenmemiş bir bilgi ise çıkarım değildir, tahmindir.
Yöntem: Seçeneği cümlede bir dayanak göstererek doğrulayabiliyorsan doğrudur. Dayanak gösteremiyorsan ya da cümlenin söylediğinin ötesine geçiyorsa yanlıştır.
6. Konuyu toparla
| Başlık | Kısa not |
|---|---|
| Neden-sonuç | Sebep olmuş, sonuç ona bağlı |
| Amaç-sonuç | Amaç henüz gerçekleşmemiş |
| Koşul-sonuç | Gerçekleşme başka olaya bağlı |
| Karşılaştırma | İki şey bir bakımdan kıyaslanır |
| Öznel yargı | Kişiden kişiye değişir |
| Nesnel yargı | Kanıtlanabilir, ölçülebilir |
| Olasılık | Belki, -ebilir |
Mini test
Soru 1
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde amaç-sonuç ilişkisi vardır?
- AYağmur yağdığı için maç ertelendi.
- BErken kalkarsan otobüse yetişirsin.
- CBu kitap ötekinden daha ilginç.
- DSınavı kazanabilmek için gece gündüz çalıştı.
- EHava çok soğuk olduğundan dışarı çıkmadık.
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: D
- Amaç-sonuç ilişkisinde bir iş, henüz gerçekleşmemiş bir amaç için yapılır.
- “Sınavı kazanmak” henüz gerçekleşmemiş bir amaçtır ve çalışma bu amaç için yapılmıştır.
- Diğer seçeneklerde sebep, şart ya da karşılaştırma vardır. Doğru cevap D.
Diğer şıklar: Yağmur yağdığı için maç ertelendi. sebep olmuş olduğundan neden-sonuç / Erken kalkarsan otobüse yetişirsin. bir şarta bağlandığından koşul-sonuç / Bu kitap ötekinden daha ilginç. iki kitabı kıyasladığından karşılaştırma / Hava çok soğuk olduğundan dışarı çıkmadık. sebep olmuş olduğundan neden-sonuç.
Soru 2
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde nesnel bir yargı vardır?
- ABu şehrin en güzel mevsimi sonbahardır.
- BRoman okumak en dinlendirici uğraştır.
- CBu film, yılın en etkileyici yapımıdır.
- DÇocuklara en uygun spor yüzmedir.
- ESu, deniz seviyesinde 100 derecede kaynar.
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: E
- Nesnel yargı, ölçülebilen ya da kanıtlanabilen bilgidir.
- Suyun kaynama noktası ölçülebilir ve herkes için aynıdır.
- Diğer seçeneklerdeki “en güzel, en dinlendirici, en etkileyici, en uygun” gibi ifadeler kişisel beğeniye dayanır. Doğru cevap E.
Diğer şıklar: Bu şehrin en güzel mevsimi sonbahardır. güzellik kişiden kişiye değiştiği için öznel / Roman okumak en dinlendirici uğraştır. kişisel görüş olduğu için öznel / Bu film, yılın en etkileyici yapımıdır. etkilenme kişiye göre değiştiği için öznel / Çocuklara en uygun spor yüzmedir. kişisel bir değerlendirme olduğu için öznel.
Soru 3
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde olasılık bildirilmiştir?
- ADedem yine vapura yetişememiş olabilir.
- BYarın sabah toplantı başlayacak.
- CBu yıl okul eylül ayında açılıyor.
- DKitaplığın en üst rafında sözlükler duruyor.
- EBu takım şampiyonluğu kesinlikle kazanır.
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: A
- Olasılık, yargının gerçekleşme ihtimalini bildirir ve “-ebilir, belki, galiba” gibi ipuçlarıyla kurulur.
- “Yetişememiş olabilir” ifadesi, kesin olmayan bir tahmindir.
- Diğer seçenekler kesin yargı bildirir. Doğru cevap A.
Diğer şıklar: Yarın sabah toplantı başlayacak. kesin bir gelecek bilgisi verdiği için kesinlik / Bu yıl okul eylül ayında açılıyor. kesin bir bilgi verdiği için kesinlik / Kitaplığın en üst rafında sözlükler duruyor. bir durumu kesin biçimde bildirdiği için kesinlik / Bu takım şampiyonluğu kesinlikle kazanır. “kesinlikle” ile kesinlik bildirdiği için.
Soru 4
Kütüphaneye her gün gelen Ece, bu hafta hiç görünmedi. Kütüphane görevlisi, onun hasta olabileceğini düşünerek evini aradı.
Bu parçadan aşağıdakilerden hangisi çıkarılabilir?
- AEce, sınavına hazırlandığı için gelmiyor.
- BEce’nin kütüphaneye düzenli geldiği anlaşılıyor.
- CEce’nin ailesi başka şehre taşınmıştır.
- DGörevli, Ece’ye kızmıştır.
- EEce, hastalığı yüzünden sınava giremeyecek.
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: B
- “Her gün gelen” ifadesi, Ece’nin kütüphaneye düzenli geldiğini söyler.
- Gelmeme nedeni parçada bilinmiyor. Görevli yalnızca hasta olabileceğini düşünüyor.
- Diğer seçenekler parçada olmayan bilgileri ekliyor. Doğru cevap B.
Diğer şıklar: Ece, sınavına hazırlandığı için gelmiyor. parçada gelmeme nedeni olarak sınav hazırlığı söylenmiyor / Ece’nin ailesi başka şehre taşınmıştır. parçada taşınmadan hiç söz edilmiyor / Görevli, Ece’ye kızmıştır. parçada görevlinin kızdığına dair bir ifade yok / Ece, hastalığı yüzünden sınava giremeyecek. parçada hasta olduğu kesin değil, yalnızca bir olasılık.
Kendini dene
Kendini dene
“Kar yağdığı için okullar tatil edildi.” cümlesinde hangi ilişki vardır?
Neden-sonuç.
“Zamanında yetişmek için erken yola çıktı.” cümlesinde hangi ilişki vardır?
Amaç-sonuç.
“Çalışırsan başarırsın.” cümlesinde hangi ilişki vardır?
Koşul-sonuç.
“Bu yemek, annemin yaptığı her şeyden daha lezzetli.” cümlesi öznel mi nesnel mi?
Öznel, çünkü lezzet kişiye göre değişir.
“Belki yarın gelirim.” cümlesinde kesinlik mi olasılık mı vardır?
Olasılık.
Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.