Bu konuda ne öğreneceksin
“Kalın bir kitap”, “kalın bir ses”, “kalın kafalı biri”. Üç cümlede de aynı sözcük var ama her seferinde başka bir şey anlatıyor. Türkçe sorularının büyük kısmı, bir sözcüğün o cümlede hangi anlamda kullanıldığını bulmaya dayanır. Bu konuda sözcüğün anlam türlerini, anlam ilişkilerini ve deyim ile atasözlerini öğreneceksin.
Hedefler
- Sözcüğün gerçek, yan, mecaz ve terim anlamını ayırt etmek.
- Somut ve soyut anlamlı sözcükleri ayırt etmek.
- Eş sesli, eş anlamlı ve zıt anlamlı sözcükleri bulmak.
- Deyim ile atasözünü birbirinden ayırmak.
- Bir sözcüğün cümledeki anlamını bağlamdan çıkarmak.
1. Gerçek, yan, mecaz ve terim anlam
Gerçek (temel) anlam. Sözcüğün akla ilk gelen, en yaygın anlamıdır. Sözcüğü hiç bilmeyen birine ilk olarak bu anlamı söylersin.
Yan anlam. Sözcüğün temel anlamıyla bağlantılı olarak kazandığı ek anlamdır. Temel anlamla yan anlam arasında bir benzerlik ya da ilişki vardır. Sözlükte aynı maddenin altında 2., 3. anlam olarak sıralanır.
Mecaz anlam. Sözcüğün gerçek anlamından uzaklaşıp benzetme yoluyla kazandığı anlamdır. Cümlenin bağlamı olmadan anlaşılmaz.
Terim anlam. Sözcüğün bir bilim, sanat ya da meslek dalında kazandığı özel anlamdır. Terim anlamlı sözcük, o alanda tek bir anlam taşır.
| Anlam | “ayak” sözcüğüyle örnek | “kök” sözcüğüyle örnek |
|---|---|---|
| Gerçek | Ayağına taş battı. | Ağacın kökü toprağa uzandı. |
| Yan | Masanın ayağı kırılmış. | Dişin kökü iltihaplanmış. |
| Mecaz | Her işe ayak uyduramıyor. | Sorunun kökünü bulmalısın. |
| Terim | Şiirde ayak, ölçü birimidir. | Dokuzun karekökü üçtür. |
Nasıl ayırırsın? Önce cümlede sözcüğü gerçek anlamıyla okumayı dene. Anlam akıyorsa gerçek anlamdır. Anlamsız kalıyorsa mecaz ya da yan anlam vardır. Sözcüğün, gerçek anlamıyla ilişkisi görünen ama yeni bir şeyi adlandıran kullanımı yan anlamdır. Hiç alakası kalmamış, benzetmeye dayanan kullanım ise mecazdır.
- “Soğuk su içti.” cümlesinde sıcaklık ölçülebiliyorGerçek anlam.
- “Soğuk bir tavırla karşıladı.” cümlesinde tavır ısıya sahip değilMecaz anlam.
- “Çaydanlığın ağzı” ifadesinde bir şeyin açıklığı adlandırılıyorYan anlam.
2. Somut ve soyut anlam
Somut anlam: Beş duyu organından biriyle (görme, işitme, koklama, tatma, dokunma) algılanabilen kavramlardır. Masa, ışık, ses, koku, yağmur, çay.
Soyut anlam: Duyu organlarıyla algılanamayan, akılla ve duyguyla kavranan kavramlardır. Sevgi, adalet, özlem, korku, düşünce.
Aynı sözcük farklı cümlelerde somut ya da soyut olabilir. “Kırık bir bardak” cümlesinde “kırık” somuttur, “kırık bir gönül” cümlesinde soyuttur. Sorularda “hangisinde soyut anlamlı sözcük kullanılmıştır” diye sorulursa koyu yazılan sözcüğün cümledeki kullanımına bak.
3. Sözcükler arasındaki anlam ilişkileri
Eş sesli (sesteş) sözcükler. Yazılışları ve okunuşları aynı, anlamları birbiriyle ilgisiz sözcüklerdir.
- yüz: 100 sayısı, surat, yüzmek eylemi
- çay: içecek, küçük akarsu
- al: renk adı, almak eyleminin emri
- yaz: mevsim, yazmak eyleminin emri
Dikkat: Yan anlamda anlamlar arasında bağlantı vardır, sesteşlikte yoktur. “Ayak” (organ) ile “masanın ayağı” yan anlam ilişkisindedir. “Yüz” (sayı) ile “yüz” (surat) arasında hiçbir bağ yoktur, bunlar sesteştir.
Eş anlamlı (anlamdaş) sözcükler. Yazılışları farklı, anlamları aynı ya da çok yakın sözcüklerdir: okul-mektep, öğretmen-hoca, güzel-hoş, sevgi-muhabbet. Tam eş anlamlı sözcük azdır, çoğu birbirine yakın anlamlıdır.
Zıt (karşıt) anlamlı sözcükler. Anlamca birbirinin karşıtı olan sözcüklerdir: iyi-kötü, ışık-karanlık, gelmek-gitmek, alçak-yüksek. Bir sözcüğün her anlamının zıddı aynı değildir. “Açık” sözcüğünün karşıtı “kapalı”, “açık renk” için “koyu”, “açık sözlü” için “kapalı” olmayabilir.
| İlişki | Örnek |
|---|---|
| Eş sesli | Yüz (100) - yüz (surat) |
| Eş anlamlı | Cesur - yürekli |
| Zıt anlamlı | Doğru - yanlış |
| Yakın anlamlı | Çabuk - hızlı |
4. Deyim ve atasözü
Deyim: Gerçek anlamından ayrı, kalıplaşmış ve çoğunlukla mecaz anlam taşıyan söz öbeğidir. Bir durumu, davranışı ya da özelliği anlatır. “Gözden düşmek”, “ağzı kulaklarına varmak”, “eli açık olmak”, “kulak vermek”.
Atasözü: Uzun deneyimlerden doğan, yargı bildiren, öğüt veren ya da genel bir gerçeği anlatan kalıplaşmış sözlerdir. “Damlaya damlaya göl olur”, “Ağaç yaşken eğilir”, “Sakla samanı gelir zamanı”.
| Ayrım | Deyim | Atasözü |
|---|---|---|
| Anlam | Çoğunlukla mecaz | Gerçek, mecaz ya da ikisi birlikte |
| Yargı | Yargı bildirmez | Yargı bildirir, öğüt verir |
| Cümle durumu | Çoğu zaman cümleyi tamamlamaz | Genelde cümle özelliğindedir |
| Kalıp | Değişmez | Değişmez |
5. Konuyu toparla
| Başlık | Kısa not |
|---|---|
| Gerçek anlam | Akla gelen ilk anlam |
| Yan anlam | Gerçek anlamla bağlantılı ek anlam |
| Mecaz anlam | Benzetme yoluyla uzaklaşmış anlam |
| Terim anlam | Bilim, sanat, meslek alanına ait tek anlam |
| Somut-soyut | Duyu organıyla algılanıp algılanmama |
| Eş sesli | Yazılış aynı, anlamlar ilgisiz |
| Deyim-atasözü | Deyim mecaz kalıp, atasözü yargı bildirir |
Mini test
Soru 1
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde koyu yazılan sözcük mecaz anlamda kullanılmıştır?
- ABuzdolabından soğuk su alıp içti.
- BRafın üstündeki kalın kitabı aldı.
- CMasadaki kırmızı kalemi bana uzattı.
- DCevabını soğuk bir ses tonuyla verdi.
- EÇocuklar taze ekmeği hemen bitirdi.
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: D
- “Soğuk” sözcüğünün gerçek anlamı, ısısı düşük olandır.
- “Soğuk bir ses tonu” ifadesinde ses tonunun ısısı yoktur. Sözcük, “ilgisiz ve mesafeli” anlamına benzetme yoluyla taşınmıştır.
- Bu kullanım mecazdır. Doğru cevap D.
Diğer şıklar: Buzdolabından soğuk su alıp içti. sıcaklık anlamıyla, gerçek anlamda kullanılmış / Rafın üstündeki kalın kitabı aldı. kalınlık anlamıyla, gerçek anlamda kullanılmış / Masadaki kırmızı kalemi bana uzattı. renk adı olarak gerçek anlamda kullanılmış / Çocuklar taze ekmeği hemen bitirdi. yeni pişmiş anlamıyla gerçek anlamda kullanılmış.
Soru 2
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “çay” sözcüğü “küçük akarsu” anlamında kullanılmıştır?
- AMisafirlere sıcak çay ikram edildi.
- BSabahları şekersiz çay içmeyi seviyor.
- CBu yıl çay hasadı erken başladı.
- DKöyün içinden geçen çay taşınca bahçeleri su bastı.
- EDemlediği çay çok koyu olmuştu.
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: D
- “Çay” sözcüğü eş seslidir. İçecek, çay bitkisi ve küçük akarsu anlamları vardır.
- “Taşmak” ve “bahçeleri su basmak” akarsu anlamını gösterir.
- Diğer seçeneklerde içecek ya da bitki anlamı vardır. Doğru cevap D.
Diğer şıklar: Misafirlere sıcak çay ikram edildi. “içecek” anlamında kullanılmış / Sabahları şekersiz çay içmeyi seviyor. “içecek” anlamında kullanılmış / Bu yıl çay hasadı erken başladı. “çay bitkisi, yaprağı” anlamında kullanılmış / Demlediği çay çok koyu olmuştu. “içecek” anlamında kullanılmış.
Soru 3
“Elindeki ağır valizi taşıyamayıp yere bıraktı.” cümlesindeki koyu sözcük, aşağıdaki cümlelerin hangisinde aynı anlamda kullanılmıştır?
- ABu görevin sorumluluğu ona çok ağır geldi.
- BOdada ağır bir sessizlik oluştu.
- CHasta, ağır bir ameliyat geçirdi.
- DAğır sözlerinden sonra özür diledi.
- EKamyonun kasası ağır tuğlalarla doluydu.
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: E
- İlk cümlede “ağır”, tartıldığında ağırlığı çok olan anlamındadır (gerçek anlam).
- “Tuğlaların ağır olması” aynı anlamdır.
- Diğer seçeneklerde sorumluluk, sessizlik, ameliyat ve söz için kullanılan “ağır” mecaz ya da yan anlamdadır. Doğru cevap E.
Diğer şıklar: Bu görevin sorumluluğu ona çok ağır geldi. zorlayıcı, bunaltıcı anlamıyla mecazda / Odada ağır bir sessizlik oluştu. sıkıcı, bunaltıcı anlamıyla mecazda / Hasta, ağır bir ameliyat geçirdi. ciddi, tehlikeli anlamıyla yan anlamda / Ağır sözlerinden sonra özür diledi. incitici anlamıyla mecazda.
Soru 4
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde koyu yazılan sözcük soyut anlamlıdır?
- ASepetteki elmalar çürümüştü.
- BMasanın üstünde bir kitap duruyordu.
- CCamın ardından yağmur damlalarını izledi.
- DDuvardaki resim eğri asılmıştı.
- EÇocuğun yüzündeki mutluluk herkesi etkiledi.
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: E
- Somut anlamlı sözcükler duyu organlarıyla algılanır.
- “Mutluluk” bir duygudur, görülmez ve dokunulmaz. Yalnızca hissedilir ve akılla kavranır.
- Bu nedenle soyut anlamlıdır. Doğru cevap E.
Diğer şıklar: Sepetteki elmalar çürümüştü. görülüp dokunulabildiği için somut / Masanın üstünde bir kitap duruyordu. görülüp dokunulabildiği için somut / Camın ardından yağmur damlalarını izledi. görülüp işitildiği için somut / Duvardaki resim eğri asılmıştı. görülebildiği için somut.
Kendini dene
Kendini dene
“Dilini tut, kimseye söyleme.” cümlesindeki “dil” sözcüğü hangi anlamdadır?
Gerçek anlam, ağızdaki organ.
“Bu kitabın dili sade.” cümlesindeki “dil” hangi anlamdadır?
Mecaz anlam, anlatım biçimi.
“Yaz geldi.” ve “Mektup yaz.” cümlelerindeki “yaz” sözcükleri arasında nasıl bir ilişki vardır?
Eş sesli (sesteş) sözcüklerdir.
“İyi” sözcüğünün zıt anlamlısı nedir?
Kötü.
“Damlaya damlaya göl olur.” sözü deyim midir, atasözü müdür?
Atasözü, çünkü öğüt veren bir yargı bildirir.
Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.