Bu konuda ne öğreneceksin
“Bu güzel kitabı çok sevdim.” cümlesinde “kitap” bir isimdir, “güzel” ve “bu” o ismi tanıtan sıfatlardır. Cümlenin yapı taşları olan isim ve sıfat, TYT’de her yıl sorulan konulardır. Bir sözcüğün isim mi sıfat mı olduğu cümledeki göreviyle belirlenir. Bu konuda isimlerin türlerini, isim tamlamalarını, sıfat çeşitlerini ve adlaşmış sıfatı öğreneceksin.
Hedefler
- İsimleri anlamlarına göre (özel, cins, somut, soyut, topluluk) ayırt etmek.
- İsim tamlamalarını (belirtili, belirtisiz, zincirleme) tanımak.
- Sıfat türlerini (niteleme, işaret, sayı, belgisiz, soru) ayırt etmek.
- Adlaşmış sıfatı belirlemek.
- Sıfat tamlaması ile isim tamlamasını ayırt etmek.
1. İsim
Varlıkları, kavramları ve olayları karşılayan sözcüklere isim (ad) denir. İsimler anlamlarına göre gruplanır.
| Tür | Anlamı | Örnek |
|---|---|---|
| Cins ismi | Aynı türdeki varlıkların ortak adı | kitap, kalem, şehir, öğrenci |
| Özel isim | Tek bir varlığa verilen ad | Ankara, Ali, Karadeniz, Çalıkuşu |
| Somut isim | Duyu organlarıyla algılanır | masa, yağmur, çay |
| Soyut isim | Duyu organlarıyla algılanamaz | sevgi, korku, adalet |
| Topluluk ismi | Biçimce tekil, anlamca çoğul | sürü, ordu, millet, halk, orman |
| Tekil | Tek varlık | kitap |
| Çoğul | Birden çok varlık (-lar, -ler) | kitaplar |
Kafa karıştıran noktalar:
- Topluluk ismi tekil görünür ama anlamı çoğuldur. Sürü, çok sayıda hayvandan oluşur. “Sürü geldi” cümlesinde yüklem tekil gelir.
- Özel ad olmak için tek varlığa ait olmalıdır. “Deniz” sözcüğü “Mavi deniz” cümlesinde cins ismidir, “Karadeniz” özel isimdir.
- Çoğul eki “-ler”, çekim ekidir ve ismin türünü değiştirmez.
2. İsim tamlamaları
Bir ismin başka bir isimle sahiplik ya da ilgi ilişkisi kurduğu söz öbeğidir. İki parçası vardır: tamlayan ve tamlanan.
Belirtili isim tamlaması: Tamlayan ilgi eki (-ın, -in, -un, -ün) alır, tamlanan iyelik eki alır. “Okulun bahçesi”, “Ali’nin kalemi”, “annemin eli”.
Belirtisiz isim tamlaması: Tamlayan ek almaz, tamlanan iyelik eki alır. “Okul bahçesi”, “kapı kolu”, “çay bardağı”.
Zincirleme isim tamlaması: İkiden fazla isim bir arada tamlama oluşturur. “Türkiye Cumhuriyeti Devleti” ya da “okulun bahçe kapısı”.
| Tamlama | Tamlayan | Tamlanan |
|---|---|---|
| Belirtili | okulun | bahçesi |
| Belirtisiz | okul | bahçesi |
| Zincirleme | okulun | bahçe kapısı |
3. Sıfat
İsimleri niteleyen ya da belirten sözcüklere sıfat denir. Sıfat, ismin önünde gelir ve onun hangi özelliğe sahip olduğunu ya da hangisi olduğunu söyler.
Niteleme sıfatları: İsmin rengini, biçimini, durumunu ya da niteliğini bildirir. Soru: “nasıl?” → güzel kız, kırmızı elma, uzun yol, eski ev.
Belirtme sıfatları: İsmin hangi, kaç ya da hangisi olduğunu belirtir.
| Tür | Soru | Örnek |
|---|---|---|
| İşaret sıfatı | Hangi? | Bu kitap, şu adam, o kız, öyle bir gün |
| Sayı sıfatı | Kaç? | Üç arkadaş, ikişer elma, üçüncü gün |
| Belgisiz sıfat | Nasıl bir belirsizlik? | Bazı öğrenciler, birkaç kişi, her gün, hiçbir şey |
| Soru sıfatı | Hangi, kaç, ne? | Hangi yol? Kaç kitap? Ne iş yapıyorsun? |
Sıfat tamlaması: Sıfat + isim. “Güzel kız”, “kırmızı elma”. İsim tamlamasından farkı, tamlananın iyelik eki almamasıdır.
4. Adlaşmış sıfat
Sıfat, ismin önünde gelir. İsim düşerse sıfat tek başına kalır ve isim görevi görür. Buna adlaşmış sıfat denir. Adlaşmış sıfat çekim eki alır.
- Yaşlı adam bastonunu aldı. (Sıfat, “adam”ı niteliyor)
- Yaşlılara yer verelim. (Adlaşmış sıfat, isim yerine kullanılmış, çekim eki almış)
Ölçüt: Sözcüğü bir isim niteliyor mu? Niteliyorsa sıfattır. Niteleyecek isim yoksa ve sözcük çekim eki almışsa adlaşmış sıfattır.
- “Güzel” ismin önünde ve onu niteliyorSıfattır (güzel kız).
- “Güzel” ismin yerine kullanılmış ve ek almışAdlaşmış sıfattır (güzeller geldi).
- Tamlanan iyelik eki almışİsim tamlamasıdır (okul bahçesi).
- Tamlanan iyelik eki almamışSıfat tamlamasıdır (güzel kız).
5. Konuyu toparla
| Başlık | Kısa not |
|---|---|
| Cins isim | Ortak ad |
| Özel isim | Tek varlığın adı |
| Topluluk ismi | Biçimi tekil, anlamı çoğul |
| Belirtili tamlama | Tamlayan -ın, tamlanan iyelik |
| Belirtisiz tamlama | Tamlayan eksiz, tamlanan iyelik |
| Niteleme sıfatı | Nasıl? |
| Belirtme sıfatları | İşaret, sayı, belgisiz, soru |
| Adlaşmış sıfat | İsim yerine kullanılan, ek almış sıfat |
Mini test
Soru 1
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde koyu yazılan sözcük belgisiz sıfattır?
- ABu kitabı sen mi aldın?
- BBazı öğrenciler sınava geç kaldı.
- CÜç arkadaşım bize misafir geldi.
- DHangi yolu seçtin?
- EGüzel bir gün geçirdik.
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: B
- Belgisiz sıfat, ismin sayısı ya da miktarı hakkında belirsiz bilgi verir: bazı, birkaç, her, hiçbir.
- “Bazı öğrenciler” ifadesinde kaç öğrenci olduğu belli değildir.
- Diğer sözcükler işaret, sayı, soru ve niteleme sıfatıdır. Doğru cevap B.
Diğer şıklar: Bu kitabı sen mi aldın? “bu” işaret sıfatı / Üç arkadaşım bize misafir geldi. “üç” sayı sıfatı / Hangi yolu seçtin? “hangi” soru sıfatı / Güzel bir gün geçirdik. “güzel” niteleme sıfatı.
Soru 2
Aşağıdaki söz öbeklerinden hangisi belirtisiz isim tamlamasıdır?
- Aokulun bahçesi
- BAli’nin kalemi
- Ckapı kolu
- Dannemin eli
- Eçocuğun odası
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: C
- Belirtisiz isim tamlamasında tamlayan ek almaz, tamlanan iyelik eki alır.
- “Kapı kolu”nda “kapı” ek almamış, “kol” iyelik eki (-u) almıştır.
- Diğer seçeneklerde tamlayanlar ilgi eki almıştır, belirtili tamlamadır. Doğru cevap C.
Diğer şıklar: okulun bahçesi tamlayan ilgi eki almış, belirtili tamlama / Ali’nin kalemi tamlayan ilgi eki almış, belirtili tamlama / annemin eli tamlayan ilgi eki almış, belirtili tamlama / çocuğun odası tamlayan ilgi eki almış, belirtili tamlama.
Soru 3
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde koyu yazılan sözcük adlaşmış sıfat olarak kullanılmıştır?
- AYaşlı adam bastonunu aldı.
- BKırmızı elmayı sepete koydu.
- CGüzel bir şarkı dinledik.
- DUzun yolculuktan sonra çok yorulduk.
- EYaşlılara otobüste yer verelim.
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: E
- Adlaşmış sıfat, nitelediği isim düşmüş ve çekim eki almış sıfattır.
- “Yaşlılara” sözcüğü bir ismi nitelemiyor ve yönelme eki almıştır. “Yaşlı insanlara” anlamında isim yerine kullanılmıştır.
- Diğer seçeneklerde sıfatlar bir ismi nitelemektedir. Doğru cevap E.
Diğer şıklar: Yaşlı adam bastonunu aldı. sıfat, “adam” ismini niteliyor / Kırmızı elmayı sepete koydu. sıfat, “elma” ismini niteliyor / Güzel bir şarkı dinledik. sıfat, “şarkı” ismini niteliyor / Uzun yolculuktan sonra çok yorulduk. sıfat, “yolculuk” ismini niteliyor.
Soru 4
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde topluluk ismi kullanılmıştır?
- AÇocuklar bahçede oyun oynadı.
- BKitap masanın üzerinde duruyordu.
- CAli her gün erkenden uyanır.
- DSürü, çobanın arkasından yavaşça ilerledi.
- EMutluluk paylaştıkça artar.
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: D
- Topluluk ismi, biçimce tekil ama anlamca çok sayıda varlıktan oluşan isimdir.
- “Sürü” tek sözcüktür ama birçok hayvanı anlatır.
- Diğer seçenekler çoğul, cins, özel ya da soyut isimdir. Doğru cevap D.
Diğer şıklar: Çocuklar bahçede oyun oynadı. çoğul eki almış cins isim / Kitap masanın üzerinde duruyordu. tek bir varlığı gösteren cins isim / Ali her gün erkenden uyanır. tek bir kişiye ait özel isim / Mutluluk paylaştıkça artar. soyut bir kavramı gösteren isim.
Kendini dene
Kendini dene
“Orman, ağaçlarla doludur.” cümlesindeki “orman” hangi tür isimdir?
Topluluk ismi.
“Annemin eli” isim tamlaması mıdır, sıfat tamlaması mıdır?
İsim tamlaması, belirtili.
“Bazı öğrenciler geç kaldı.” cümlesindeki “bazı” hangi tür sıfattır?
Belgisiz sıfat.
“Kırmızı elma”da hangi tür sıfat vardır?
Niteleme sıfatı.
“Yaşlılar bankta oturuyor.” cümlesindeki “yaşlılar” nasıl kullanılmıştır?
Adlaşmış sıfat olarak.
Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.