Bu konuda ne öğreneceksin
“Sınav için çok çalıştı ama istediği sonucu alamadı.” Bu cümlede “için” ve “ama” gibi küçük sözcükler, cümlenin anlamını kurar. İkisi de tek başına bir varlığı ya da eylemi anlatmaz, başka sözcükleri birbirine bağlar. Edat, bağlaç ve ünlem, bu işi yapan görev sözcükleridir. Bu konuda üç türü, aralarındaki farkı ve sık karıştırılan sözcükleri öğreneceksin.
Hedefler
- Edatın görevini ve başlıca edatları bilmek.
- Bağlaçları anlam ilişkilerine göre ayırmak.
- Ünlemleri ve kullanım yerlerini tanımak.
- “İle” ve “de” gibi sözcüklerin edat ya da bağlaç olduğunu belirlemek.
- Aynı sözcüğün farklı türlerdeki kullanımını ayırt etmek.
1. Edat (ilgeç)
Tek başına anlamı olmayan, ama başka sözcüklerle ilişki kurarak cümleye anlam katan sözcüklerdir. Edatlar, bir sözcüğe ya da öbeğe bağlanır ve onunla birlikte cümlenin ögesi olur.
| Edat | Kurduğu ilişki | Örnek |
|---|---|---|
| için | Amaç, neden | Sınav için çalıştı. |
| gibi | Benzetme | Kuş gibi hafifti. |
| kadar | Eşitlik, sınır | Ali kadar uzun. Akşama kadar bekledik. |
| ile | Araç, birliktelik | Otobüs ile gitti. Arkadaşı ile geldi. |
| göre | Karşılaştırma, bakış | Bana göre doğru. |
| karşı | Yönelme, zıtlık | Ona karşı çok kibardı. |
| rağmen | Karşıtlık | Yağmura rağmen çıktı. |
| doğru | Yönelme | Eve doğru yürüdü. |
| üzere | Amaç | Sana söylemek üzere geldim. |
| beri | Başlangıç | Sabahtan beri bekliyorum. |
Edatlar bazen “-e göre”, “-den dolayı”, “-den başka” gibi öbeklerle kullanılır.
2. Bağlaç
Eş görevli sözcükleri, söz öbeklerini ve cümleleri bağlayan sözcüklerdir. Bağlaçlar anlam ilişkilerine göre gruplanır:
| Bağlaç türü | Bağlaçlar | Örnek |
|---|---|---|
| Ekleme, sıralama | ve, ile, hem...hem, ayrıca, üstelik, hatta | Ali ve Ayşe geldi. Hem çalıştı hem eğlendi. |
| Karşıtlık | ama, fakat, ancak, lakin, oysa, hâlbuki | Çok çalıştı ama başaramadı. |
| Seçenek | ya da, veya, ya...ya, yoksa | Çay ya da kahve içebilirsin. |
| Neden-sonuç | çünkü, madem, dolayısıyla | Yorgundu çünkü gece uyumamıştı. |
| Açıklama | yani, ki, şöyle ki | Biliyorum ki yarın gelecek. |
Bağlaçların özellikleri:
- Cümlenin yapısını bozmadan çıkarılabilir ya da değiştirilebilir.
- Başka bir sözcüğü bağlayarak ya da cümleleri birbirine bağlayarak görev yaparlar.
- Çekim eki almazlar.
“İle” ve “de/da”:
- “İle” edat: Araç ve birliktelik bildirir. “Okula otobüs ile gitti.” (araç) “Arkadaşı ile geldi.” (birliktelik)
- “İle” bağlaç: “Ve” anlamında kullanılır. “Ali ile Ayşe parkta buluştu.” (Ali ve Ayşe)
- “De/da” bağlaç: “Bile, ayrıca” anlamı taşır ve ayrı yazılır. “Sen de gel.”
- “Ki” bağlaç: Cümleleri bağlar. “Öyle bir yorgundum ki…”
3. Ünlem
Duyguları (sevinç, üzüntü, şaşkınlık, korku, kızgınlık) ya da seslenmeyi anlatan sözcüklerdir. Ünlemler cümlenin yapısına girmez, tek başına duygu ya da seslenme anlatır.
| Ünlem türü | Örnek |
|---|---|
| Sevinç | oh, hay hay, yaşasın, bravo |
| Üzüntü | ah, vah, yazık, eyvah |
| Şaşkınlık | ay, aa, hay Allah, vay |
| Korku | aman, eyvah |
| Seslenme | hey, ey, alo, ya |
| Kızgınlık | hey, tüh, öf |
Ünlemler cümlede virgülle ya da ünlem işaretiyle ayrılır: “Eyvah, otobüs kaçtı!”
4. Sık karıştırılan durumlar
| Durum | Açıklama |
|---|---|
| “İçin” edat, “çünkü” bağlaç | “Çalıştığı için başardı” (edat) - “Çalıştı çünkü başarmak istedi” (bağlaç) |
| “Gibi” edat | “Kuş gibi” benzetme. Ek almaz |
| “Kadar” edat | “Ali kadar”, “akşama kadar” |
| “Ama” bağlaç | Karşıtlık. Cümleleri bağlar |
| “Ya” ünlem ya bağlaç | “Ya sen gel ya ben” (bağlaç), “Ya, öyle mi?” (ünlem) |
- Sözcük başka bir sözcüğün yanında onunla birlikte görev yapıyorEdattır.
- Sözcük iki cümleyi ya da iki eş görevli sözcüğü bağlıyorBağlaçtır.
- Sözcük duygu ya da seslenme bildiriyor ve cümleden ayrı duruyorÜnlemdir.
- “İle” araç ya da birliktelik bildiriyorEdattır.
- “İle”, “ve” anlamında kullanılmışBağlaçtır.
5. Konuyu toparla
| Başlık | Kısa not |
|---|---|
| Edat | Sözcüğün yanında onunla görev yapar: için, gibi, kadar, ile |
| Bağlaç | Eş görevli ögeleri ya da cümleleri bağlar: ve, ama, çünkü |
| Ünlem | Duygu ve seslenme: ah, eyvah, hey |
| “İle” | Araç, birliktelik edat. “Ve” anlamında bağlaç |
| “Ama, fakat, ancak” | Karşıtlık bağlaçları |
| “Çünkü” | Neden bağlacı |
Mini test
Soru 1
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde koyu yazılan sözcük edattır?
- AÇok çalıştı ama başaramadı.
- BYorgundu çünkü gece uyumamıştı.
- CElma veya armut alalım.
- DSınavı kazanmak için çok çalıştı.
- EÇocuk hem güldü hem koştu.
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: D
- Edat, bir sözcüğün ya da öbeğin yanında onunla birlikte cümlede görev yapar.
- “Sınavı kazanmak için” öbeğinde “için” amaç bildirir ve bir eylem öbeğine bağlanır. Edattır.
- Diğer seçeneklerdeki sözcükler cümleleri ya da sözcükleri birbirine bağlar, bağlaçtır. Doğru cevap D.
Diğer şıklar: Çok çalıştı ama başaramadı. iki cümleyi karşıtlık ilişkisiyle bağlayan bağlaç / Yorgundu çünkü gece uyumamıştı. iki cümleyi neden ilişkisiyle bağlayan bağlaç / Elma veya armut alalım. iki sözcüğü seçenek ilişkisiyle bağlayan bağlaç / Çocuk hem güldü hem koştu. “hem...hem” iki eylemi birbirine bağlayan bağlaç.
Soru 2
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünlem kullanılmıştır?
- AYarın okula gideceğiz.
- BSen gelmeden önce çıktım.
- CÇok yorulduğum için erken yattım.
- DBu kitabı sana ben verdim.
- EEyvah, otobüs kaçtı!
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: E
- Ünlem, duyguyu ya da seslenmeyi bildiren ve cümleden ayrı duran sözcüktür.
- “Eyvah” üzüntü ve telaşı bildirir.
- Diğer cümlelerde ünlem yoktur. Doğru cevap E.
Diğer şıklar: Yarın okula gideceğiz. ünlem içermeyen düz bir cümle / Sen gelmeden önce çıktım. ünlem içermeyen düz bir cümle / Çok yorulduğum için erken yattım. “için” edat, ünlem yok / Bu kitabı sana ben verdim. ünlem içermeyen düz bir cümle.
Soru 3
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde karşıtlık bildiren bir bağlaç vardır?
- AHava soğuktu ama biz yine de dışarı çıktık.
- BYemek yedi ve erkenden uyudu.
- CÇay ya da kahve içebilirsin.
- DÇok yorulmuştu çünkü gece uyuyamamıştı.
- EHem çalıştı hem eğlendi.
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: A
- Karşıtlık bağlaçları: ama, fakat, ancak, lakin, oysa.
- “Ama”, soğuk havaya karşın dışarı çıkıldığını söyler.
- Diğer bağlaçlar ekleme, seçenek ve neden bildirir. Doğru cevap A.
Diğer şıklar: Yemek yedi ve erkenden uyudu. “ve” ekleme, sıralama bildirir / Çay ya da kahve içebilirsin. “ya da” seçenek bildirir / Çok yorulmuştu çünkü gece uyuyamamıştı. “çünkü” neden bildirir / Hem çalıştı hem eğlendi. “hem...hem” ekleme bildirir.
Soru 4
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “ile” bağlaç olarak kullanılmıştır?
- AOkula otobüs ile gitti.
- BAli ile Ayşe parkta buluştu.
- CKardeşi ile sinemaya gitti.
- DRüzgâr ile birlikte yağmur başladı.
- EMektubu elinde bir kalem ile yazdı.
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: B
- “İle” sözcüğü “ve” anlamında iki ismi bağlıyorsa bağlaçtır.
- “Ali ile Ayşe” öbeği “Ali ve Ayşe” anlamındadır.
- Diğer seçeneklerde “ile” araç ya da birliktelik bildirir, edattır. Doğru cevap B.
Diğer şıklar: Okula otobüs ile gitti. araç bildiren edat / Kardeşi ile sinemaya gitti. birliktelik bildiren edat / Rüzgâr ile birlikte yağmur başladı. birliktelik bildiren edat / Mektubu elinde bir kalem ile yazdı. araç bildiren edat.
Kendini dene
Kendini dene
“Sınav için çalıştı.” cümlesinde “için” hangi türdür?
Edat.
“Çok çalıştı ama başaramadı.” cümlesinde “ama” hangi türdür?
Karşıtlık bağlacı.
“Eyvah, otobüs kaçtı!” cümlesinde “eyvah” hangi türdür?
Ünlem.
“Ali ile Ayşe geldi.” cümlesinde “ile” hangi türdür?
Bağlaç, “ve” anlamında.
“Okula otobüs ile gitti.” cümlesinde “ile” hangi türdür?
Edat, araç bildiriyor.
Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.