Bu konuda ne öğreneceksin
“Yarın sabah erkenden yola çıkıyoruz.” cümlesinde fiil “çıkıyoruz”dur. Şimdiki zaman ekiyle çekimlenmiştir ama anlamı gelecektir. Türkçede fiil, iş, oluş ve durum bildiren ve cümlenin yüklemini çoğu zaman oluşturan sözcüktür. Kip ve zaman ekleri, kişi ekleri ve ek fiil, cümlenin ne zaman, kim tarafından ve hangi kesinlikte söylendiğini belirler. Bu konuda fiilin anlam türlerini, kipleri, birleşik zamanlı fiilleri ve ek fiili öğreneceksin.
Hedefler
- Fiilin anlamına göre (iş, oluş, durum) türlerini ayırt etmek.
- Haber ve dilek kiplerini tanımak.
- Birleşik zamanlı fiilleri (hikâye, rivayet, şart) belirlemek.
- Ek fiilin görevini ve çekimlerini bilmek.
- Kipin bildirdiği zaman ile cümlenin anlamındaki zamanı karşılaştırmak.
1. Fiilin anlam özellikleri
Fiiller anlamlarına göre üç gruba ayrılır:
| Tür | Anlamı | Örnek |
|---|---|---|
| İş (kılış) fiili | Özne bilinçli bir iş yapar | koşmak, yazmak, okumak |
| Oluş fiili | Özne bilinçsiz bir değişime uğrar | solmak, kurumak, erimek |
| Durum fiili | Bir varlığın bulunduğu hâli bildirir | yatmak, durmak, oturmak |
Olumlu ve olumsuz fiil: Olumsuz fiil “-me/-ma” ekiyle yapılır (gelme, yazma). Soru eki “mi” ise fiilin sonuna ayrı yazılarak gelir (geldi mi?).
2. Kipler
Haber kipleri, işin ya da oluşun bir zamana bağlı olarak bildirildiği kiplerdir.
| Kip | Eki | Örnek |
|---|---|---|
| Görülen geçmiş zaman | -dı, -di, -du, -dü, -tı, -ti... | gel-di |
| Öğrenilen geçmiş zaman | -mış, -miş, -muş, -müş | gel-miş |
| Şimdiki zaman | -yor | gel-iyor |
| Gelecek zaman | -acak, -ecek | gel-ecek |
| Geniş zaman | -r, -ar, -er, -ir, -ır | gel-ir, yaz-ar |
Dilek kipleri, işin bir zamana bağlı olmayıp bir dilek, istek, gereklilik ya da şart olarak bildirildiği kiplerdir.
| Kip | Eki | Örnek |
|---|---|---|
| İstek kipi | -a, -e | gel-e-yim, yaz-a-lım |
| Gereklilik kipi | -malı, -meli | gel-meli-yim |
| Dilek-şart kipi | -sa, -se | gel-se-m |
| Emir kipi | Kök ya da -sın, -sin | gel, gel-sin |
3. Birleşik zamanlı fiiller
Bir basit kipe ek fiilin (i-) hikâye, rivayet ya da şart çekimi eklenir:
| Birleşik zaman | Yapı | Örnek |
|---|---|---|
| Hikâye | Basit kip + -di | gel-iyor-du, gel-miş-ti, gel-ecek-ti |
| Rivayet | Basit kip + -miş | gel-iyor-muş, gel-ecek-miş, gel-se-ymiş |
| Şart | Basit kip + -se | gel-iyor-sa, gel-ecek-se, gel-miş-se |
Örnek: “Akşama kadar ders çalışıyordu.” cümlesinde yüklem “çalışıyordu”: çalış (kök) + -ıyor (şimdiki zaman) + -du (hikâye). Bu, birleşik zamanlı bir fiildir (şimdiki zamanın hikâyesi).
4. Ek fiil
Ek fiil (i-), isim soylu sözcükleri (isim, sıfat, zamir, zarf) yüklem yapan ya da fiillere birleşik zaman anlamı katan bir eylemdir. Yazıda genellikle ek olarak görünür:
| Çekim | Örnek |
|---|---|
| Bildirme (-dir) | Öğrencidir. Çalışkandır. |
| Hikâye (-di) | Öğrenciydi. Hastaydı. |
| Rivayet (-miş) | Öğrenciymiş. Hastaymış. |
| Şart (-se) | Öğrenciyse. Hastaysa. |
Ek fiilin işlevi: “Ali çalışkan.” cümlesi yüklem içermez gibi görünür ama “Ali çalışkan(dır)” anlamında ek fiilin gizli olduğu bir yüklemdir.
5. Kipin zamanı ile anlamın zamanı
Bir fiil, kip ekinin bildirdiği zamandan başka bir zaman anlamı taşıyabilir. Bu duruma zaman kayması denir.
- Yarın sabah erkenden yola çıkıyoruz. Şimdiki zaman kipi, gelecek zaman anlamı.
- Gelecek hafta sınava giriyorum. Şimdiki zaman kipi, gelecek zaman anlamı.
Geniş zaman kayma değildir. Her zaman geçerli durumları ve alışkanlıkları anlatmak onun kendi görevidir: “Su yüz derecede kaynar.” “Her sabah yürüyüşe çıkar.”
Cümlede zaman zarfı (yarın, dün, şimdi) varsa fiilin zamanı büyük ölçüde onunla belirlenir.
- Fiil -dı ekiyle çekimlenmişGörülen geçmiş zaman.
- Fiil -iyor ekiyle çekimlenmiş ama “yarın” sözcüğü varŞimdiki zaman kipiyle gelecek anlamı.
- Fiilin sonunda hem kip hem -di eki varHikâye birleşik zamanı.
- İsim soylu sözcük yüklem olmuşEk fiil görev yapıyor.
6. Konuyu toparla
| Başlık | Kısa not |
|---|---|
| Fiil türleri | İş, oluş, durum |
| Haber kipleri | -di, -miş, -yor, -ecek, -r |
| Dilek kipleri | -e, -meli, -se, emir |
| Birleşik zaman | Basit kip + -di, -miş ya da -se |
| Ek fiil | İsim soylu sözcüğü yüklem yapar |
| Zaman kayması | Kip ile anlamdaki zaman farklıdır |
Mini test
Soru 1
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde dilek-şart kipiyle çekimlenmiş bir fiil vardır?
- AErkenden uyanıp hemen yola çıktık.
- BYarın sabah sana uğrayacağım.
- CÇocuklar bahçede top oynuyor.
- DHer sabah gazete okur.
- EDers çalışsan sınavı rahatça kazanırsın.
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: E
- Dilek-şart kipi -sa/-se ekiyle yapılır ve bir koşul bildirir.
- “Çalışsan” sözcüğündeki -san, dilek-şart kipi ve kişi ekidir: Çalışırsan sınavı kazanırsın.
- Diğer seçeneklerde görülen geçmiş, gelecek, şimdiki ve geniş zaman kipleri vardır. Doğru cevap E.
Diğer şıklar: Erkenden uyanıp hemen yola çıktık. fiil görülen geçmiş zaman kipinde / Yarın sabah sana uğrayacağım. fiil gelecek zaman kipinde / Çocuklar bahçede top oynuyor. fiil şimdiki zaman kipinde / Her sabah gazete okur. fiil geniş zaman kipinde.
Soru 2
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yüklemin kipinin bildirdiği zaman ile cümlenin anlamındaki zaman farklıdır?
- ADün akşam sinemaya gittik.
- BŞu anda ders çalışıyorum.
- CYarın sabah erkenden yola çıkıyoruz.
- DGeçen yıl Ankara’ya taşındık.
- EHer sabah yürüyüşe çıkar.
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: C
- “Çıkıyoruz” sözcüğü şimdiki zaman kipindedir.
- “Yarın” sözcüğü işin gelecekte yapılacağını gösterir. Kip ile anlam arasında zaman kayması vardır.
- Diğer cümlelerde kip ile anlam uyumludur. Doğru cevap C.
Diğer şıklar: Dün akşam sinemaya gittik. görülen geçmiş kipi, geçmiş zaman anlamıyla uyumlu / Şu anda ders çalışıyorum. şimdiki zaman kipi, şimdiki zaman anlamıyla uyumlu / Geçen yıl Ankara’ya taşındık. görülen geçmiş kipi, geçmiş zaman anlamıyla uyumlu / Her sabah yürüyüşe çıkar. geniş zaman kipi, alışkanlık anlamıyla uyumlu.
Soru 3
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ek fiilin rivayet çekimi kullanılmıştır?
- AAli, çok çalışkan bir öğrenciydi.
- BAli, çok çalışkan bir öğrenciyse sınavı kazanır.
- CAli, çok çalışkan bir öğrencidir.
- DAli, çok çalışkan bir öğrenciymiş.
- EAli, çok çalışkan olacak.
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: D
- Ek fiilin rivayet çekimi -ymiş/-miş ekidir ve duyulan, sonradan öğrenilen bir durumu bildirir.
- “Öğrenciymiş” yüklemindeki -ymiş eki rivayet çekimidir.
- Diğer seçeneklerde hikâye, şart, bildirme ve gelecek zaman vardır. Doğru cevap D.
Diğer şıklar: Ali, çok çalışkan bir öğrenciydi. ek fiilin hikâye çekimi / Ali, çok çalışkan bir öğrenciyse sınavı kazanır. ek fiilin şart çekimi / Ali, çok çalışkan bir öğrencidir. ek fiilin bildirme çekimi / Ali, çok çalışkan olacak. gelecek zaman, ek fiil yok.
Soru 4
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yüklem birleşik zamanlı bir fiildir?
- AAkşama kadar ders çalışıyordu.
- BÇocuklar bahçede oynuyor.
- CYarın erkenden yola çıkacağız.
- DSen de bizimle gel.
- EHer sabah gazete okur.
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: A
- Birleşik zamanlı fiil, basit bir kipe ek fiil çekimi eklenerek oluşur.
- “Çalışıyordu”: çalış (kök) + -ıyor (şimdiki zaman) + -du (hikâye).
- Diğer yüklemler tek kip eki taşır, basit zamanlıdır. Doğru cevap A.
Diğer şıklar: Çocuklar bahçede oynuyor. yalnızca şimdiki zaman, basit zaman / Yarın erkenden yola çıkacağız. yalnızca gelecek zaman, basit zaman / Sen de bizimle gel. emir kipi, basit / Her sabah gazete okur. yalnızca geniş zaman, basit zaman.
Kendini dene
Kendini dene
“Geldi” fiili hangi kiptedir?
Görülen geçmiş zaman.
“Çalışmalıyım” fiili hangi kiptedir?
Gereklilik kipi.
“Gelseydi” fiilinde hangi birleşik zaman vardır?
Dilek-şart kipinin hikâyesi.
“Öğrenciymiş” sözcüğündeki “-ymiş” nedir?
Ek fiilin rivayet çekimi.
“Yarın sana uğruyorum.” cümlesinde kip ile anlam arasında nasıl bir fark vardır?
Şimdiki zaman kipi, gelecek zaman anlamı verir.
Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.