Bu konuda ne öğreneceksin
Günlük hayatta sürekli çıkarım yaparız. Bir bilgiden başka bir bilgiye ulaşırız, bir iddiayı kabul ya da reddederiz. Peki bunu hangi kurallara göre yapıyoruz? Mantık, doğru düşünmenin kurallarını inceleyen bilimdir. Bu konuda mantığın tanımını ve konusunu, tarihsel gelişimini, temel düşünme ilkelerini (özdeşlik, çelişmezlik, üçüncü hâlin imkânsızlığı, yeter sebep) ve doğruluk, tutarlılık, geçerlilik kavramlarını öğreneceksin.
Hedefler
- Mantığın tanımını ve konusunu söylemek.
- Mantığın gelişiminde önemli isimleri ve dönemleri sıralamak.
- Dört temel düşünme ilkesini örneklerle ayırt etmek.
- Doğruluk, tutarlılık ve geçerlilik kavramlarını karşılaştırmak.
- Günlük hayattan bir yargıdaki mantık hatasını fark etmek.
1. Mantık nedir
Mantık, düşüncenin doğru biçimini ve doğru düşünmenin kurallarını inceleyen bilimdir. Mantık, düşüncenin içeriğiyle değil biçimiyle ilgilenir. Yani bir yargının gerçekten doğru olup olmadığı konusunda bilimler, o yargının tutarlı ve kurallara uygun biçimde ifade edilip edilmediği konusunda mantık söz sahibidir.
- Konusu: Düşünce ve düşünmenin biçimsel kuralları (kavram, önerme, çıkarım).
- Amacı: Doğruyu yanlıştan ayırmak ve tutarlı düşünmeyi sağlamak.
- Yöntemi: Çözümleme ve tümdengelim. Önermeler arasındaki ilişkileri biçimsel olarak inceler.
- Mantık ve felsefe: Mantık felsefenin bir dalı olarak doğdu. Matematikle birlikte gelişen sembolik mantık ise bugün bilgisayar bilimlerinin de temelidir.
2. Mantığın gelişimi
Mantığı sistemli bir bilim hâline getiren Aristoteles'tir (MÖ 4. yüzyıl). Mantık eserleri Organon adıyla toplanır ve kıyas kuramını içerir. Aristoteles'e klasik mantığın kurucusu denir. Stoacılar önermeler mantığının ilk biçimlerini geliştirdi. Farabi ve İbn Sina İslam dünyasında mantığı şerh edip geliştirdi. Orta Çağ'da skolastik düşünürler mantığı üniversite eğitiminin temeline koydu. Bacon tümevarım yöntemini öne çıkardı. Leibniz yeter sebep ilkesini ortaya koydu. 19. yüzyılda Boole ve Frege mantığı simgelerle ifade ederek sembolik (matematiksel) mantığın temelini attı. Russell ve Gödel bu gelenekte önemli adımlar attı.
3. Temel düşünme ilkeleri
Bu ilkeler, tutarlı düşünmenin vazgeçilmez koşullarıdır.
- Özdeşlik ilkesi: Her şey kendisiyle özdeştir. A, A'dır. Bir kavram aynı akıl yürütme içinde aynı anlamda kullanılmalıdır.
- Çelişmezlik (tutarlılık) ilkesi: Bir şey aynı anda ve aynı bakımdan hem A hem de A değil olamaz. "Bu masa hem yuvarlak hem yuvarlak değil" diyemezsin.
- Üçüncü hâlin imkânsızlığı ilkesi: Bir şey ya A'dır ya A değildir, üçüncü bir ihtimal yoktur. "Bu sayı ya çifttir ya da tektir."
- Yeter sebep ilkesi: Hiçbir şey sebepsiz değildir. Bir yargının doğru olması için yeterli bir gerekçesi olmalıdır. Leibniz'e aittir.
4. Doğruluk, tutarlılık ve geçerlilik
- Doğruluk: Bir önermenin gerçeklikle uyuşmasıdır. "Ankara, Türkiye'nin başkentidir" önermesi doğrudur.
- Tutarlılık: Bir yargılar kümesinde birbiriyle çelişen yargıların bulunmamasıdır.
- Geçerlilik: Bir çıkarımda sonucun öncüllerden zorunlu olarak çıkmasıdır. Geçerlilik biçimle ilgilidir, içeriğin doğru olması şart değildir.
Örnek: "Bütün kuşlar uçar. Penguen kuştur. O hâlde penguen uçar." Çıkarım geçerlidir, çünkü sonuç öncüllerden zorunlu çıkar. Ancak birinci öncül yanlış olduğu için sonuç doğru değildir.
5. Mantığın yararları
- Tutarlı ve sistemli düşünme becerisi kazandırır.
- Argümanları ve iddiaları değerlendirmeyi öğretir.
- Hatalı akıl yürütmeyi (safsataları) fark ettirir.
- Bilimsel düşüncenin ve matematiğin temelidir.
- Bilgisayar programlama ve yapay zekânın dayandığı sembolik mantığın kaynağıdır.
6. Sık yapılan hatalar
- Mantığı bir yargının doğruluğunu belirleyen bilim sanmak. Mantık biçimle ilgilenir.
- Geçerli ile doğruyu karıştırmak. Geçerli bir çıkarımın sonucu yanlış olabilir.
- Çelişmezlik ile üçüncü hâlin imkânsızlığını karıştırmak. Çelişmezlik aynı anda ikisi birden olmayı, üçüncü hâl ise ikisinin dışında seçenek olmamasını söyler.
- Yeter sebep ilkesini Aristoteles'e bağlamak. Leibniz'e aittir.
- Mantığın yalnızca felsefeyle ilgili olduğunu sanmak. Matematik ve bilgisayarda da kullanılır.
7. Konuyu toparla
| Başlık | Kısa not |
|---|---|
| Mantığın konusu | Doğru düşünmenin kuralları |
| Klasik mantığın kurucusu | Aristoteles (Organon) |
| Özdeşlik | A, A'dır |
| Çelişmezlik | Aynı anda hem A hem A değil olamaz |
| Üçüncü hâl | Ya A ya A değil |
| Yeter sebep | Leibniz |
| Geçerlilik | Sonuç öncüllerden zorunlu çıkar |
Mini test
Soru 1
"Bir şey aynı anda ve aynı bakımdan hem A hem de A değil olamaz." ifadesi mantığın hangi ilkesini dile getirir?
- AÖzdeşlik ilkesi
- BÇelişmezlik ilkesi
- CYeter sebep ilkesi
- DÜçüncü hâlin imkânsızlığı
- ETümdengelim ilkesi
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: B
- Bir şeyin aynı anda hem kendisi hem de kendisinin olumsuzu olamayacağını söyleyen ilke çelişmezlik ilkesidir.
- Özdeşlik her şeyin kendisiyle aynı olduğunu söyler. Doğru cevap B.
Diğer şıklar: A A, A'dır / C her şeyin bir sebebi vardır / D ya A ya A değil / E bir ilke değil, çıkarım yöntemi.
Soru 2
Mantığın konusu aşağıdakilerden hangisidir?
- ADoğa olaylarının yasaları
- BToplumsal yapının işleyişi
- Cİnsan davranışlarının nedenleri
- DDuyguların ortaya çıkışı
- EDoğru düşünmenin kuralları
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: E
- Mantık düşüncenin biçimsel kurallarını, yani doğru düşünmenin kurallarını inceler.
- Doğa fizik ve biyolojinin, toplum sosyolojinin, davranış psikolojinin konusudur. Doğru cevap E.
Diğer şıklar: A doğa bilimleri / B sosyoloji / C, D psikoloji.
Soru 3
Mantığı sistemli bir bilim hâline getiren ve kıyas kuramını kuran düşünür aşağıdakilerden hangisidir?
- APlaton
- BSokrates
- CBacon
- DDescartes
- EAristoteles
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: E
- Aristoteles mantık eserlerini Organon adıyla topladı ve kıyas kuramını geliştirdi.
- Bu yüzden klasik mantığın kurucusu sayılır. Doğru cevap E.
Diğer şıklar: A idealar kuramı / B diyalog yöntemi / C tümevarım / D yöntemli kuşku.
Soru 4
"Bir sayı ya çifttir ya da tektir, üçüncü bir durum yoktur." yargısı mantığın hangi ilkesine dayanır?
- AÖzdeşlik ilkesi
- BÜçüncü hâlin imkânsızlığı
- CYeter sebep ilkesi
- DÇelişmezlik ilkesi
- ETümdengelim yöntemi
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: B
- İki seçenek dışında bir seçeneğin bulunmadığını söyleyen ilke üçüncü hâlin imkânsızlığıdır.
- Doğru cevap B.
Diğer şıklar: A her şey kendisidir / C her şeyin sebebi vardır / D aynı anda ikisi birden olamaz / E bir ilke değil.
Kendini dene
Kendini dene
Mantığı sistemli hâle getiren düşünür kimdir?
Aristoteles.
Yeter sebep ilkesi kime aittir?
Leibniz.
"A, A'dır" ifadesi hangi ilkedir?
Özdeşlik ilkesi.
Sonucun öncüllerden zorunlu çıkmasına ne denir?
Geçerlilik.
Mantık düşüncenin neyiyle ilgilenir?
Biçimiyle.
Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.