Bu konuda ne öğreneceksin
“Yurtta sulh, cihanda sulh.” Atatürk’ün bu sözü, yeni Türk devletinin dış politikasının özetidir. Savaştan yeni çıkmış, ekonomisi zayıf bir devlet olarak Türkiye barışı korumak istiyordu. Ancak bu barış, sınırlarını ve bağımsızlığını savunmaktan vazgeçmek anlamına gelmiyordu. Bu konuda Atatürk dönemi dış politikasının ilkelerini ve bu politikanın somut sonuçlarını (Musul, Montrö, Hatay, Balkan Antantı gibi) öğreneceksin.
Hedefler
- Atatürk dönemi dış politikasının temel ilkelerini açıklamak.
- Musul sorunu, Milletler Cemiyeti’ne giriş, Balkan Antantı, Montrö Boğazlar Sözleşmesi, Sadabat Paktı ve Hatay sorununu sırayla anlatmak.
- Her gelişmenin sebebini ve sonucunu yorumlamak.
- Dış politikadaki gelişmeleri kronolojik sırayla dizmek.
1. Dış politikanın temel ilkeleri
Atatürk dönemi dış politikası şu ilkelere dayanır.
- Yurtta sulh, cihanda sulh: İç barış ve dünya barışı. Türkiye barışçı bir politika izler.
- Tam bağımsızlık: Hiçbir devletin Türkiye’nin içişlerine karışmasına izin verilmez.
- Gerçekçilik: Güç dengeleri ve Türkiye’nin imkânları göz önünde bulundurulur.
- Komşularla dostluk: Komşu ülkelerle sorunlar barışçı yoldan çözülür.
- Uluslararası iş birliği: Barışı koruyan uluslararası kuruluşlara katılım.
- Milli çıkarların korunması: Barış arayışı, milli menfaatlerden ödün vermek anlamına gelmez.
2. Lozan sonrası çözülmemiş sorunlar
Lozan Barış Antlaşması (1923) bazı konuları çözmüştü, ancak bazıları açık kalmıştı. Başlıcaları şunlardır:
- Musul sorunu: Lozan’da çözülememişti.
- Boğazlar rejimi: Lozan’da Boğazlar’ın askerden arındırılmasına dair düzenlemeler vardı. Türkiye bu durumdan memnun değildi.
- Hatay sorunu: Fransız mandası altındaki Suriye sınırları içinde kalmıştı.
3. Musul sorunu ve 1926 Ankara Antlaşması
Musul, Lozan’da çözülemeyince sorun Milletler Cemiyeti’ne taşındı. Türkiye, İngiltere ve Irak arasında 5 Haziran 1926’da Ankara Antlaşması imzalandı. Antlaşma ile Musul, Irak’a bırakıldı. Türkiye, Musul petrollerinden belli bir süre pay aldı. Bu durumda Türkiye barış yolunu seçmiş ve bir savaşa girmemiştir.
4. Milletler Cemiyeti’ne giriş (1932)
18 Temmuz 1932’de Türkiye, I. Dünya Savaşı sonrası kurulan ve barışı korumayı amaçlayan Milletler Cemiyeti’ne üye oldu. Türkiye, bu kuruluşta uluslararası barışı destekleyen bir politika izledi. Bu üyelik, Türkiye’nin uluslararası alanda tanındığının ve güvenilir bir devlet olarak kabul edildiğinin göstergesidir.
5. Balkan Antantı (1934)
1930’lara gelindiğinde dünyada gerginlik artmıştı. Almanya’da Hitler’in iktidara gelmesi (1933), İtalya’nın saldırgan tutumu Avrupa’yı tehdit ediyordu. Balkanların güvenliği için 9 Şubat 1934’te Balkan Antantı imzalandı.
- Üyeler: Türkiye, Yunanistan, Romanya, Yugoslavya.
- Amaç: Balkanlardaki sınırları karşılıklı olarak güvence altına almak, bölgeye dışarıdan bir saldırıya karşı birlikte hareket etmek.
Bu antlaşma Türkiye’nin Yunanistan ile ilişkilerinin düzeldiğini de gösterir. (Daha önce 1930 Atina Antlaşması ile ilişkiler iyileşmişti.)
6. Montrö Boğazlar Sözleşmesi (1936)
Lozan’da Boğazlar, yabancı savaş gemilerinin geçişine açıktı ve askerden arındırılmıştı. İtalya ve Almanya’nın tehditkâr politikaları Boğazlar’ın güvenliğini tehlikeye atıyordu.
Türkiye, Boğazlar rejiminin değiştirilmesi için Lozan’a imza atan devletlere başvurdu. İsviçre’nin Montrö şehrinde yapılan konferans sonunda 20 Temmuz 1936’da Montrö Boğazlar Sözleşmesi imzalandı.
Sözleşmenin önemli sonuçları:
- Türkiye, Boğazlar’da askerî güç bulundurma ve tahkimat yapma hakkına kavuştu.
- Savaş zamanında Türkiye’nin geçişi kontrol etme yetkisi arttı.
- Ticaret gemilerinin geçişinde serbestlik korundu.
Montrö, Türkiye’nin egemenlik haklarını diplomasi ile geri aldığı bir antlaşmadır. Savaşsız elde edilmiş büyük bir başarıdır.
- İtalya ve Almanya’nın tehditkâr politikaları artarBoğazlar’ın güvenliği tehlikeye girer.
- Türkiye, Boğazlar rejiminin değişmesini isterMontrö Konferansı toplanır, 1936’da sözleşme imzalanır.
- Montrö Sözleşmesi imzalanırTürkiye Boğazlar üzerinde egemenlik haklarını geri alır.
7. Sadabat Paktı (1937)
Doğu sınırındaki güvenliği sağlamak için 8 Temmuz 1937’de Tahran’daki Sadabat Sarayı’nda Sadabat Paktı imzalandı.
- Üyeler: Türkiye, İran, Irak, Afganistan.
- Amaç: Doğu komşuları arasında güvenliği ve dostluğu sağlamak, birbirlerinin işlerine karışmamak.
Bu pakt, Türkiye’nin doğuda barış ortamı oluşturma çabasının sonucudur.
8. Hatay sorunu
Hatay (İskenderun Sancağı), Lozan’dan sonra Fransız mandasındaki Suriye sınırları içinde kalmıştı. Halkının büyük bölümü Türk’tü. Atatürk, Hatay’ın Türkiye’ye katılması için diplomatik yolları kullandı.
- 1936: Fransa, Suriye’ye bağımsızlık verme kararı alınca Hatay’ın durumu gündeme geldi. Türkiye, Milletler Cemiyeti’ne başvurdu.
- 1937-1938: Hatay’a özel bir statü verildi. Hatay Devleti kuruldu (1938).
- 23 Temmuz 1939: Hatay Meclisi, Türkiye’ye katılma kararı aldı. Böylece Hatay anavatana katıldı.
Hatay, Atatürk’ün ölümünden sonra katılmıştır, ama çalışmalar ve süreç onun döneminde başlamıştır.
9. Konuyu toparla
| Gelişme | Tarih | Anahtar bilgi |
|---|---|---|
| Musul (Ankara Antlaşması) | 5 Haziran 1926 | Musul Irak’a bırakıldı, barış yoluyla çözüm |
| Atina Antlaşması | 1930 | Yunanistan ile ilişkilerin düzelmesi |
| Milletler Cemiyeti’ne giriş | 18 Temmuz 1932 | Uluslararası alanda tanınma |
| Balkan Antantı | 9 Şubat 1934 | Türkiye, Yunanistan, Romanya, Yugoslavya |
| Montrö Boğazlar Sözleşmesi | 20 Temmuz 1936 | Boğazlar’da egemenlik hakkı |
| Sadabat Paktı | 8 Temmuz 1937 | Türkiye, İran, Irak, Afganistan |
| Hatay’ın katılması | 23 Temmuz 1939 | Atatürk’ün ölümünden sonra |
Mini test
Soru 1
Aşağıdakilerden hangisi Türkiye’nin Boğazlar üzerindeki egemenlik haklarını diplomasi yoluyla geri aldığı antlaşmadır?
- ABalkan Antantı
- BSadabat Paktı
- CMontrö Boğazlar Sözleşmesi
- DAnkara Antlaşması (1926)
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: C
- Balkan Antantı Balkanlar’ın, Sadabat Paktı doğu komşularının güvenliğiyle, 1926 Ankara Antlaşması ise Musul sorunuyla ilgilidir.
- Montrö Boğazlar Sözleşmesi (1936) ile Türkiye, Boğazlar’da askerî güç bulundurma ve savunma yetkisi kazanmıştır. Doğru cevap C.
Soru 2
Türkiye, Yunanistan, Romanya ve Yugoslavya, Balkanlar’ın barışını korumak ve bölgedeki sınırları karşılıklı olarak güvence altına almak için bir antlaşma imzalamıştır.
Bu antlaşma aşağıdakilerden hangisidir?
- ABalkan Antantı
- BSadabat Paktı
- CMontrö Sözleşmesi
- DLozan Antlaşması
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: A
- Türkiye, Yunanistan, Romanya ve Yugoslavya’nın imzaladığı antlaşma Balkan Antantı’dır (9 Şubat 1934).
- Sadabat Paktı’nın üyeleri Türkiye, İran, Irak ve Afganistan’dır. Doğru cevap A.
Soru 3
Aşağıdaki gelişmeler eskiden yeniye doğru sıralandığında hangisi son sırada yer alır?
- AMilletler Cemiyeti’ne giriş
- BBalkan Antantı
- CMontrö Sözleşmesi
- DSadabat Paktı
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: D
- Tarihler: Milletler Cemiyeti’ne giriş (1932), Balkan Antantı (1934), Montrö Sözleşmesi (1936), Sadabat Paktı (1937).
- En yeni tarihli gelişme Sadabat Paktı’dır. Doğru cevap D.
Soru 4
Aşağıdakilerden hangisi Atatürk dönemi dış politikasının ilkelerinden biri değildir?
- AYurtta sulh, cihanda sulh ilkesine bağlı kalmak
- BKomşularla sorunları silahlı çatışmayla çözmek
- CTam bağımsızlığı her şeyin üstünde tutmak
- DUluslararası kuruluşlarla iş birliği yapmak
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: B
- A, C ve D seçenekleri Atatürk dönemi dış politikasının ilkelerindendir.
- Atatürk, sorunların barışçı yoldan ve diplomasiyle çözülmesini tercih etmiştir. Silahlı çatışma temel ilke değildir. Doğru cevap B.
Kendini dene
Kendini dene
“Yurtta sulh, cihanda sulh” ilkesini kendi cümlenle açıkla.
Hem ülke içinde hem dünyada barışın korunması. Türkiye barışçı bir dış politika izler.
Musul sorunu nasıl çözülmüştür?
5 Haziran 1926 Ankara Antlaşması ile Musul Irak’a bırakılmış, Türkiye barış yolunu seçmiştir.
Montrö Sözleşmesi Türkiye’ye ne kazandırmıştır?
Boğazlar’da askerî güç bulundurma ve savunma yetkisini.
Balkan Antantı’nın üyeleri hangileridir?
Türkiye, Yunanistan, Romanya, Yugoslavya.
Hatay ne zaman Türkiye’ye katılmıştır?
23 Temmuz 1939’da Hatay Meclisi’nin kararıyla.
Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.