Bu konuda ne öğreneceksin
“Hâkimiyet, kayıtsız şartsız milletindir.” Bu cümle, 1921 Anayasası’nda yer alan ve Cumhuriyet’in demokrasi anlayışının temelini oluşturan sözdür. Yeni Türk devleti kurulduğunda yönetimin millete dayanması amaçlandı. Ancak demokrasi bir anda oluşmadı. Bu konuda Cumhuriyet’in ilk yıllarında demokratikleşme için yapılan girişimleri, karşılaşılan zorlukları ve sonrasında çok partili hayata geçişi öğreneceksin.
Hedefler
- Cumhuriyet’in ilk yıllarında çok partili hayata geçiş denemelerini ve bunların sonuçlarını açıklamak.
- Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası ve Serbest Cumhuriyet Fırkası’nın kuruluş ve kapanış sebeplerini söylemek.
- Şeyh Said İsyanı ve Menemen Olayı’nın demokratikleşme sürecine etkisini yorumlamak.
- Kadınlara tanınan siyasi hakların demokratikleşmedeki yerini açıklamak.
1. Demokrasinin ilk adımları
Cumhuriyet ilan edildiğinde yönetim anlayışı şu ilkelere dayanıyordu:
- Milli egemenlik: Egemenlik bir kişinin ya da hanedanın değil, milletindir.
- Seçimle gelen yönetim: Yasama yetkisi, halkın seçtiği temsilcilerden oluşan TBMM’dedir.
- Hukukun üstünlüğü: Herkes yasalar karşısında eşittir.
1921 Anayasası (Teşkilat-ı Esasiye) “Hâkimiyet, kayıtsız şartsız milletindir.” ilkesini koydu. 1924 Anayasası ise Cumhuriyet’i ve milli egemenliği anayasal güvenceye aldı.
Cumhuriyet Halk Fırkası (CHF), Mustafa Kemal’in öncülüğünde kuruldu (9 Eylül 1923’te kuruldu, 1924’te Cumhuriyet Halk Fırkası adını aldı). Parti, ülkeyi yönetirken aynı zamanda inkılapları gerçekleştiren ana siyasi güç oldu.
2. Çok partili hayata geçiş denemeleri
Atatürk, demokrasinin gelişmesi için muhalefet partilerinin de önemli olduğunu düşünüyordu. Bu nedenle iki kez çok partili hayata geçiş denendi.
Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası (1924)
17 Kasım 1924’te Kâzım Karabekir ve arkadaşları tarafından kuruldu. Cumhuriyet’i ve laikliği benimseyen bir muhalefet partisiydi. Ancak parti programında dinî duyguların ve geleneklerin saygıyla karşılanmasına dair maddeler vardı. Bazı çevreler partiyi ve bu maddeleri inkılaplara karşı çıkmak için kullanmak istedi.
Şeyh Said İsyanı (Şubat 1925) patlak verdi. Bu isyan, Cumhuriyet ve laiklik karşıtı bir ayaklanmadır. Hükümet, isyanı bastırmak için Takrir-i Sükûn Kanununu (4 Mart 1925) çıkardı. Bu kanun, hükümete olağanüstü yetkiler verdi ve İstiklal Mahkemeleri yeniden kuruldu. İsyanın ardından Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası kapatıldı (Haziran 1925).
- Şeyh Said İsyanı çıktıHükümet, Takrir-i Sükûn Kanunu ile olağanüstü yetkiler aldı.
- İsyanda Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası’nın bazı maddeleri çevrelerce kullanıldıParti, isyandan sonra kapatıldı.
- Muhalefet partisi kapanıncaÇok partili hayat denemesi sonuçsuz kaldı. Cumhuriyet Halk Fırkası tek parti olarak yoluna devam etti.
Serbest Cumhuriyet Fırkası (1930)
1929 Dünya Ekonomik Bunalımı Türkiye’yi de etkiledi. Halkta ekonomik sıkıntı arttı. Atatürk, bu sıkıntıları hükümete eleştiri yoluyla dile getirecek bir muhalefet partisinin kurulmasını istedi. Bunun üzerine 12 Ağustos 1930’da Atatürk’ün yakın arkadaşlarından Fethi Okyar önderliğinde Serbest Cumhuriyet Fırkası kuruldu.
Partiye halk büyük ilgi gösterdi. Ancak bazı çevreler partiyi Cumhuriyet’e ve inkılaplara karşı bir platform olarak kullanmaya çalıştı, gösteriler gerginlik çıkardı. Bunun üzerine Fethi Okyar, partisini 17 Kasım 1930’da kendisi feshetti.
Kısa süre sonra yaşanan Menemen Olayı (23 Aralık 1930), gericiliğin tehlikesini göstermiştir. Derviş Mehmet adlı bir kişi ve yandaşları Menemen’de ayaklandı ve Yedek Subay Öğretmen Mustafa Fehmi Kubilay’ı şehit etti. Olay, rejimin inkılaplara yönelik tehdit algısını güçlendirdi.
| Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası | Serbest Cumhuriyet Fırkası | |
|---|---|---|
| Kuruluş | 17 Kasım 1924 | 12 Ağustos 1930 |
| Kurucu | Kâzım Karabekir ve arkadaşları | Fethi Okyar |
| Kuruluş sebebi | Demokratik muhalefet | Ekonomik sıkıntılara eleştirel yaklaşım |
| Kapanış | Şeyh Said İsyanı sonrası (Haziran 1925) | Fethi Okyar’ın kendini feshetmesi (Kasım 1930) |
| İlgili olay | Şeyh Said İsyanı | Gerici eylemler, fesihten kısa süre sonra Menemen Olayı |
3. Kadınlara siyasi haklar
Cumhuriyet döneminde kadınların toplumdaki yeri güçlendi. Siyasi haklar basamak basamak verildi.
| Hak | Tarih |
|---|---|
| Belediye seçimlerinde seçme ve seçilme | 3 Nisan 1930 |
| Köy muhtarlığı ve ihtiyar heyeti seçimleri | 26 Ekim 1933 |
| Milletvekili seçme ve seçilme hakkı | 5 Aralık 1934 |
1935 seçimlerinde 18 kadın milletvekili TBMM’ye girdi. Türkiye, bu hakkı birçok Avrupa ülkesinden önce tanımıştır. Bu gelişme halkçılık ve demokratikleşme açısından önemlidir. Kadınlar siyasete katıldı, kamu görevlerinde ve eğitimde yer aldı.
4. Atatürk’ten sonra çok partili hayat
Atatürk’ün ölümünden sonra, II. Dünya Savaşı’nın sonunda Türkiye çok partili hayata geçişi yeniden gündeme aldı.
- 7 Ocak 1946’da Demokrat Parti kuruldu. Parti, tek partili yönetimden çok partili yönetime geçişin önemli adımı oldu.
- 1946 seçimlerinde çok partili hayatın ilk seçimi yapıldı.
- 14 Mayıs 1950 seçimlerinde Demokrat Parti büyük bir çoğunlukla iktidara geldi. Bu seçim, Türkiye’de ilk kez iktidarın seçimle el değiştirdiği seçimdir.
Böylece Atatürk’ün planladığı demokratik rejim, uzun bir süreç sonunda gerçekleşti.
5. Konuyu toparla
| Başlık | Hatırlanacak |
|---|---|
| 1921 Anayasası | “Hâkimiyet, kayıtsız şartsız milletindir.” |
| Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası | 1924, Kâzım Karabekir, Şeyh Said sonrası kapandı |
| Takrir-i Sükûn | 4 Mart 1925, isyan sonrası olağanüstü yetki |
| Serbest Cumhuriyet Fırkası | 1930, Fethi Okyar, aynı yıl kendini feshetti, ardından Menemen Olayı |
| Kadınlara siyasi haklar | 1930 belediye, 1934 milletvekili |
| Demokrat Parti | 1946, 1950’de iktidar |
Mini test
Soru 1
Aşağıdakilerden hangisi Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası’nın kapatılmasında etkili olan gelişmedir?
- AMenemen Olayı
- BŞeyh Said İsyanı
- C1929 Ekonomik Bunalımı
- DSoyadı Kanunu
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: B
- Menemen Olayı Serbest Cumhuriyet Fırkası ile, 1929 Ekonomik Bunalımı da yine Serbest Cumhuriyet Fırkası’nın kuruluşuyla ilgilidir.
- Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası, Şeyh Said İsyanı sonrasında kapatılmıştır. Doğru cevap B.
Soru 2
Atatürk, ekonomik sıkıntıların yoğunlaştığı bir dönemde hükümet politikalarını eleştirecek bir muhalefet partisinin kurulmasını istemiş, bu amaçla yakın arkadaşı Fethi Okyar’dan bu görevi üstlenmesini rica etmiştir.
Bu parçada anlatılan parti aşağıdakilerden hangisidir?
- ACumhuriyet Halk Fırkası
- BTerakkiperver Cumhuriyet Fırkası
- CDemokrat Parti
- DSerbest Cumhuriyet Fırkası
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: D
- Fethi Okyar, 1930’da Serbest Cumhuriyet Fırkası’nı kurmuştur.
- Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası’nın kurucusu Kâzım Karabekir, Demokrat Parti 1946’da kurulmuştur. Doğru cevap D.
Soru 3
Kadınlara siyasi haklarının tanınmasıyla ilgili aşağıdaki sıralamalardan hangisi doğrudur?
- ABelediye seçimleri (1930), muhtarlık (1933), milletvekilliği (1934)
- BMilletvekilliği (1934), belediye seçimleri (1930), muhtarlık (1933)
- CMuhtarlık (1933), milletvekilliği (1934), belediye seçimleri (1930)
- DBelediye seçimleri (1930), milletvekilliği (1934), muhtarlık (1933)
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: A
- Kadınlara önce belediye seçimlerinde (1930), sonra köy muhtarlığı ve ihtiyar heyeti seçimlerinde (1933), en son milletvekili seçme ve seçilme hakkı (1934) verilmiştir.
- Doğru cevap A.
Soru 4
Takrir-i Sükûn Kanunu’nun çıkarılmasının asıl sebebi aşağıdakilerden hangisidir?
- AEkonomik bunalımı çözmek
- BKadınlara siyasi hak tanımak
- CŞeyh Said İsyanı’nı bastırmak
- DÇok partili hayata geçmek
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: C
- Takrir-i Sükûn Kanunu (4 Mart 1925), Şeyh Said İsyanı’nın bastırılması için hükümete olağanüstü yetkiler veren bir kanundur.
- Diğer seçenekler bu kanunun amacıyla ilgili değildir. Doğru cevap C.
Kendini dene
Kendini dene
Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası neden kapatıldı?
Şeyh Said İsyanı’ndan sonra, partinin bazı maddelerinin inkılap karşıtı çevrelerce kullanılması tehlikesi nedeniyle kapatıldı.
Serbest Cumhuriyet Fırkası’nın kuruluş amacı neydi?
Ekonomik sıkıntılar karşısında hükümeti eleştirecek demokratik bir muhalefet oluşturmak.
Menemen Olayı neyi gösterdi?
Gericiliğin hâlâ bir tehdit olduğunu gösterdi. Kubilay şehit edildi ve olay, çok partili hayat denemesinin bir kez daha sonuçsuz kalmasına katkıda bulundu.
Kadınlar milletvekili seçme ve seçilme hakkına hangi yıl kavuştu?
İlk kez iktidarın seçimle el değiştirdiği seçim hangisidir?
14 Mayıs 1950 seçimleri.
Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.