Bu konuda ne öğreneceksin
“Hattı müdafaa yoktur, sathı müdafaa vardır. O satıh bütün vatandır.” Bu söz Sakarya Meydan Muharebesi öncesinde söylendi. Kurtuluş Savaşı, bir milletin yok olma tehlikesine karşı verdiği destansı bir mücadeledir. Bu konuda savaşın hangi cephelerde, nasıl bir sırayla yürütüldüğünü, hangi muharebelerin neden önemli olduğunu ve savaşın nasıl sona erdiğini öğreneceksin.
Hedefler
- Kurtuluş Savaşı’nın cephelerini (doğu, güney, batı) ve oralarda olan gelişmeleri açıklamak.
- Kuva-yi Milliye’den düzenli orduya geçişin sebep ve sonuçlarını yorumlamak.
- İnönü, Sakarya ve Büyük Taarruz muharebelerini sırayla ve önemiyle söylemek.
- Mudanya Ateşkesi ve Lozan Barış Antlaşması’nın sonuçlarını açıklamak.
1. Savaşın cepheleri
TBMM açıldıktan sonra Anadolu’yu işgal eden devletlere karşı üç ana cephede savaş verildi.
| Cephe | Düşman | Sonuç |
|---|---|---|
| Doğu | Ermeniler | Gümrü Antlaşması (3 Aralık 1920) |
| Güney | Fransızlar | Ankara Antlaşması (20 Ekim 1921) |
| Batı | Yunanlılar | İnönü, Sakarya ve Büyük Taarruz sonucu zafer |
Doğu Cephesi
Doğu’da Ermeni birliklerine karşı Kâzım Karabekir komutasındaki Doğu Ordusu savaştı. Ermenilerin yenilgisiyle Gümrü Antlaşması (3 Aralık 1920) imzalandı. Bu, TBMM’nin imzaladığı ilk uluslararası antlaşmadır. Doğu sınırımız güvence altına alındı.
Güney Cephesi
Güneyde Fransızlara karşı halkın kahramanca direnişi öne çıktı. Antep, Maraş ve Urfa’da halk, Kuva-yi Milliye ile birlikte savaştı. Bu direniş sonunda şehirlere gazilik ve şehitlik unvanları verildi: Gaziantep, Kahramanmaraş, Şanlıurfa. Savaşın ilerlemesiyle Fransa, Ankara Antlaşması (20 Ekim 1921) ile Güney Cephesi’nden çekildi ve Türkiye’yi fiilen tanıdı.
Batı Cephesi
Batı Cephesi’nde Yunan ordusuna karşı ilk zamanlarda Kuva-yi Milliye birlikleri ve düzensiz birlikler savaştı. Ancak Yunan ordusunun düzenli saldırıları karşısında düzenli bir orduya ihtiyaç doğdu.
2. Düzenli ordunun kuruluşu
TBMM, 1920 sonunda düzenli ordu kurmaya karar verdi. Bu karara muhalefet eden Çerkez Ethem ve çevresindeki Kuva-yi Milliye birlikleri, Meclis’e karşı çıktı. Bu isyan bastırıldı ve düzenli ordu güçlendi.
3. Batıdaki ana muharebeler
Birinci İnönü Muharebesi (6-10 Ocak 1921)
Düzenli ordunun ilk zaferidir. Yunan ordusunun Eskişehir yönündeki ilerleyişi durduruldu. Batı Cephesi komutanı İsmet Bey idi. Bu zafer sayesinde Moskova Antlaşması (16 Mart 1921) imzalandı ve TBMM’nin uluslararası itibarı arttı. Ayrıca Teşkilat-ı Esasiye Kanunu (20 Ocak 1921) ile ilk anayasa kabul edildi.
Birinci ve İkinci İnönü muharebeleri arasında, 12 Mart 1921’de İstiklal Marşı TBMM’de kabul edildi.
İkinci İnönü Muharebesi (23 Mart - 1 Nisan 1921)
Yunan ordusunun yeniden saldırısı sonucu verilen muharebedir. İsmet Bey yine zafer kazandı. Mustafa Kemal, İsmet Bey’e gönderdiği tebrik telgrafında şöyle dedi: “Siz orada yalnız düşmanı değil, milletin makûs talihini de yendiniz.”
Kütahya-Eskişehir Savaşları (10-24 Temmuz 1921)
Yunan ordusu bu savaşlarda üstünlük sağladı. Türk ordusu Sakarya Nehri’nin doğusuna çekildi. Eskişehir ve Kütahya kaybedildi, Meclis’te kaygı arttı.
- Kütahya-Eskişehir’de geri çekilmeMeclis’te Mustafa Kemal’e Başkomutanlık yetkisi verilmesi talebi güçlendi.
- Mustafa Kemal Başkomutan olur (5 Ağustos 1921)Ordunun tüm yetkisi tek elde toplanır, savaş planlı yürütülür.
- “Tekâlif-i Milliye Emirleri” yayımlanırHalktan ordunun ihtiyacı için erzak, giyecek ve hayvan toplanır.
Sakarya Meydan Muharebesi (23 Ağustos - 13 Eylül 1921)
Ankara’yı tehdit eden Yunan ordusunu durdurmak için verilen 22 gün 22 gece süren muharebedir. Mustafa Kemal şu sözle stratejiyi açıkladı: “Hattı müdafaa yoktur, sathı müdafaa vardır. O satıh bütün vatandır. Vatanın her karış toprağı vatandaşın kanıyla sulanmadıkça terk olunamaz.”
- Türk ordusu, savunma yapıp saldırıya geçerek Yunan ordusunu geri attı.
- Sakarya’nın ardından Türk ordusu savunmadan taarruza geçti.
- 19 Eylül 1921’de TBMM, Mustafa Kemal’e Mareşal rütbesi ve Gazi unvanını verdi.
Sakarya Muharebesi’nin sonucu savaşın dönüm noktasıdır. Türk ordusu bundan sonra taarruz için hazırlık yaptı.
Büyük Taarruz ve Başkomutanlık Meydan Muharebesi
Büyük Taarruz, 26 Ağustos 1922’de Kocatepe’den başladı. Başkomutan Mustafa Kemal ordunun başındaydı. Muharebe 26 Ağustos - 18 Eylül 1922 arasında sürdü.
| Tarih | Olay |
|---|---|
| 26 Ağustos 1922 | Büyük Taarruz başladı (Kocatepe) |
| 30 Ağustos 1922 | Dumlupınar’da Yunan ordusu kuşatıldı (Başkomutanlık Meydan Muharebesi) |
| 1 Eylül 1922 | “Ordular! İlk hedefiniz Akdeniz’dir, ileri!” emri verildi |
| 9 Eylül 1922 | İzmir kurtuldu |
| 18 Eylül 1922 | Batı Anadolu’nun tamamı kurtuldu |
30 Ağustos bugün Zafer Bayramı olarak kutlanır. Dumlupınar zaferi, Yunan ordusunun büyük kısmının esir alınması ve komutanlarının yakalanmasıyla sonuçlandı.
4. Mudanya Ateşkesi ve Lozan
Mudanya Ateşkes Antlaşması (11 Ekim 1922)
Büyük Taarruz’un ardından ateşkes imzalandı. Doğu Trakya ve İstanbul’un Türklere geri verilmesi kabul edildi. Bu antlaşma, Kurtuluş Savaşı’nın askerî olarak sona erdiğini gösterir. TBMM de bundan sonra saltanatı kaldırdı (1 Kasım 1922).
Lozan Barış Antlaşması (24 Temmuz 1923)
Savaş bittiğinde yeni Türk devletinin uluslararası alanda tanınması gerekiyordu. Lozan Konferansı’nda Türk heyetine İsmet Paşa başkanlık etti. 24 Temmuz 1923’te Lozan Barış Antlaşması imzalandı.
Antlaşmanın önemli sonuçları:
- Misak-ı Milli büyük ölçüde gerçekleştirildi. Türkiye’nin bugünkü sınırlarına büyük ölçüde ulaşıldı (Musul ve Hatay hariç).
- Kapitülasyonlar kaldırıldı. Yabancılara tanınan ayrıcalıklar sona erdi.
- Azınlıkların haklarına dair düzenlemeler yapıldı.
- Boğazlar için bir rejim belirlendi (daha sonra 1936’da Montrö ile değişecektir).
- Osmanlı borçları meselesi çözüme bağlandı.
- Türkiye bağımsız ve egemen bir devlet olarak tanındı.
5. Kurtuluş Savaşı’nda halkın rolü
Savaş yalnızca ordunun değil, bütün milletin mücadelesidir.
- Kadınlar: Cephane taşıdı, yaralı baktı, köylerde üretimi sürdürdü. Nene Hatun, Kara Fatma (Fatma Seher Erden), Halime Çavuş gibi kadınlar savaşta fiilen yer aldı.
- Köylüler: Kağnılarla cepheye mühimmat taşıdı.
- Tekâlif-i Milliye Emirleri: Halktan ordu için erzak, giyecek ve hayvan toplandı.
- Yurt dışı destek: Bazı İslam ülkeleri ve Sovyetler Birliği maddi destek verdi.
Olaylar haritada
Olayları hem yerleriyle hem tarih sırasıyla gör.
6. Konuyu toparla
| Olay | Tarih | Anahtar bilgi |
|---|---|---|
| Gümrü Antlaşması | 3 Aralık 1920 | TBMM’nin ilk uluslararası antlaşması, doğu sınırı |
| Birinci İnönü | Ocak 1921 | Düzenli ordunun ilk zaferi |
| Teşkilat-ı Esasiye | 20 Ocak 1921 | İlk anayasa |
| İstiklal Marşı | 12 Mart 1921 | TBMM’de kabul edildi |
| İkinci İnönü | Mart-Nisan 1921 | Yunan saldırısı yine durduruldu |
| Başkomutanlık | 5 Ağustos 1921 | Mustafa Kemal’e verildi |
| Sakarya | 23 Ağustos - 13 Eylül 1921 | Dönüm noktası, Mareşal ve Gazi |
| Ankara Antlaşması | 20 Ekim 1921 | Fransa güneyden çekildi |
| Büyük Taarruz | 26 Ağustos 1922 | Kocatepe |
| Dumlupınar | 30 Ağustos 1922 | Zafer Bayramı |
| İzmir’in kurtuluşu | 9 Eylül 1922 | Yunan ordusu denize döküldü |
| Mudanya Ateşkesi | 11 Ekim 1922 | Askerî mücadelenin sonu |
| Lozan | 24 Temmuz 1923 | Türkiye’nin tanınması |
Mini test
Soru 1
Bu muharebede Türk ordusu geri çekilerek Yunan ordusunu Ankara’ya yaklaştırdı, ardından Sakarya Nehri çevresinde savunmaya geçti. 22 gün süren çarpışmalar sonunda Yunan ordusu geri atıldı.
Bu açıklama aşağıdaki muharebelerden hangisine aittir?
- ASakarya Meydan Muharebesi
- BBirinci İnönü Muharebesi
- CBaşkomutanlık Meydan Muharebesi
- Dİkinci İnönü Muharebesi
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: A
- “22 gün” ve “Sakarya Nehri çevresinde savunma” ifadeleri Sakarya Meydan Muharebesi’ni (23 Ağustos - 13 Eylül 1921) işaret eder.
- İnönü muharebeleri çok daha kısa sürmüştür. Başkomutanlık Meydan Muharebesi ise Büyük Taarruz sürecidir. Doğru cevap A.
Soru 2
Aşağıdakilerden hangisi Kurtuluş Savaşı’nda Güney Cephesi ile ilgilidir?
- AGümrü Antlaşması
- BKütahya-Eskişehir Savaşları
- CBüyük Taarruz
- DAnkara Antlaşması
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: D
- Gümrü Antlaşması Doğu Cephesi’nde, Kütahya-Eskişehir Savaşları ve Büyük Taarruz Batı Cephesi’nde yaşanmıştır.
- Ankara Antlaşması (20 Ekim 1921) ile Fransa Güney Cephesi’nden çekilmiştir. Doğru cevap D.
Soru 3
Aşağıdaki olaylardan hangisi, Kuva-yi Milliye’nin yerine düzenli ordunun kurulmasının bir sonucudur?
- AMondros Ateşkesi’nin imzalanması ve ordunun dağıtılması
- BBirinci İnönü’de düzenli ordunun ilk zaferi kazanması
- Cİzmir’in Yunan ordusu tarafından işgal edilmesi
- DAmasya Genelgesi’nin yayımlanarak ulusa duyurulması
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: B
- A, C ve D seçenekleri düzenli ordunun kurulmasından önceki olaylardır.
- Düzenli ordu Birinci İnönü’de (Ocak 1921) ilk zaferini kazandı. Bu, düzenli ordu kurulmasının bir sonucudur. Doğru cevap B.
Soru 4
Lozan Barış Antlaşması ile ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisi yanlıştır?
- AKapitülasyonlar kaldırılmıştır.
- BTürkiye bağımsız bir devlet olarak tanınmıştır.
- CHatay, bu antlaşmayla Türkiye’ye bırakılmıştır.
- D24 Temmuz 1923’te imzalanmıştır.
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: C
- Kapitülasyonların kaldırılması ve Türkiye’nin bağımsız devlet olarak tanınması Lozan’ın sonuçlarındandır. Antlaşma 24 Temmuz 1923’te imzalanmıştır.
- Hatay, Lozan’da Türkiye’ye bırakılmamıştır. Hatay 1939’da halkın oyuyla Türkiye’ye katılmıştır. Doğru cevap C.
Kendini dene
Kendini dene
Gümrü Antlaşması neden önemlidir?
TBMM’nin imzaladığı ilk uluslararası antlaşmadır ve doğu sınırımızı güvence altına almıştır.
Sakarya Meydan Muharebesi neden “dönüm noktası” sayılır?
Türk ordusu bundan sonra savunmadan taarruza geçmiştir.
Mustafa Kemal’in “Ordular! İlk hedefiniz Akdeniz’dir, ileri!” emri hangi muharebede verilmiştir?
Büyük Taarruz sırasında, 1 Eylül 1922’de.
Mudanya Ateşkesi ile Lozan arasındaki fark nedir?
Mudanya savaşı askerî olarak sona erdirmiştir. Lozan ise barışı kalıcı hale getirip Türkiye’nin uluslararası alanda tanınmasını sağlamıştır.
Kadınların Kurtuluş Savaşı’ndaki rolüne iki örnek ver.
Cepheye cephane taşıdılar ve yaralıları baktılar. Nene Hatun ve Kara Fatma silahlı mücadelede de görev aldı.
Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.