Bir Kahraman Doğuyor

Bu konuda ne öğreneceksin

Bu ünitede bir çocuğun nasıl bir lidere dönüştüğünü, onu şekillendiren dünyayla birlikte öğreneceksin. Konunun sonunda şunları yapabileceksin:

1. Avrupa değişiyor, Osmanlı zorlanıyor

Mustafa Kemal 1881’de doğduğunda Osmanlı Devleti eski gücünü kaybetmişti. Bunun en önemli sebebi, Avrupa’da birkaç yüzyıl içinde yaşanan büyük değişimlerdi.

Fikir alanındaki değişim. Rönesans ve Reform hareketleriyle Avrupa’da insanlar kiliseye ve geleneklere bağlı kalmadan düşünmeye başladı. Aydınlanma Çağı’nda akıl ve bilim her şeyin ölçüsü oldu.

Fransız İhtilali (1789). Bu ihtilal milliyetçilik, eşitlik, özgürlük ve adalet fikirlerini bütün dünyaya yaydı. Milliyetçilik, “her millet kendi devletini kurmalı” düşüncesidir. Bu fikir, içinde pek çok milleti barındıran Osmanlı için büyük bir tehlikeydi.

Sanayi İnkılabı. 18. yüzyılın sonunda İngiltere’de başlayan bu dönüşümle üretim el emeğinden makineye geçti. Fabrikalar çok fazla mal üretiyordu. Avrupa devletleri bu fabrikalar için ham madde ve ürettiklerini satacak pazar aramaya başladı. Bu ihtiyaç, sömürgeciliği hızlandırdı.

• Milliyetçilik fikriDevletteki farklı milletler bağımsızlık için ayaklandı. Sırplar 1804’te isyan etti, Yunanistan 1830’da bağımsız oldu.
• Sanayi İnkılabıUcuz Avrupa malları Osmanlı pazarını doldurdu, yerli üreticiler zarar gördü. Devlet borçlandı, 1881’de borçları yönetmek için Duyun-u Umumiye kuruldu.
• Aydınlanma ve özgürlük fikirleriOsmanlı aydınları anayasa ve meclis istedi. 1876’da Kanun-i Esasi ilan edildi, I. Meşrutiyet başladı.

Osmanlı ne yaptı? Devleti kurtarmak için yenilikler yapıldı: Tanzimat Fermanı (1839), Islahat Fermanı (1856), I. Meşrutiyet (1876) ve II. Meşrutiyet (1908). Aydınlar da devleti kurtarmak için farklı fikirler ileri sürdü: Osmanlıcılık, İslamcılık, Türkçülük ve Batıcılık. Ama 20. yüzyılın başında Osmanlı hâlâ toprak kaybediyor, ekonomisi dışa bağlı kalıyordu.

2. Selanik’te bir çocuk: Çocukluk ve okul yılları

Mustafa, 1881’de Selanik’te doğdu. Babası Ali Rıza Efendi önce gümrük memuruydu, sonra kereste ticaretiyle uğraştı. Annesi Zübeyde Hanım’dı. Kardeşlerinden yalnızca Makbule yaşadı.

Selanik neden önemli? Selanik, Osmanlı’nın Avrupa’daki en gelişmiş şehirlerinden biriydi. Limanı ve demiryolu sayesinde Avrupa ile bağlantısı güçlüydü. Farklı dinlerden ve milletlerden insanlar bir arada yaşıyordu. Avrupa’daki yeni fikirler buraya çok çabuk ulaşıyordu. Mustafa, dünyaya açık bir şehirde büyüdü.

İlk karar: Hangi okul? Annesi onun mahalle mektebinde okumasını istiyordu. Babası ise yeni yöntemlerle eğitim veren Şemsi Efendi Okulu’nu tercih ediyordu. Mustafa önce Hafız Mehmet Efendi’nin mahalle mektebine başladı, kısa süre sonra Şemsi Efendi Okulu’na geçti. Babasının bu tercihi, ailenin yeniliğe açık olduğunu gösterir.

Erken gelen sorumluluk. Babası öldüğünde Mustafa yedi yaşındaydı. Bir süre dayısının Rapla Çiftliği’nde yaşadı, burada çalışarak büyüdü. Okula dönmek için Selanik’e geldi ve Selanik Mülkiye Rüştiyesi’ne başladı. Burada bir öğretmeninden haksız yere dayak yiyince okulu bıraktı.

Kendi yolunu seçmek. Komşularının oğlunun askeri öğrenci kıyafetine özeniyordu. Annesi istemese de 1893’te sınava girdi ve Selanik Askeri Rüştiyesi’ni kazandı. Matematik öğretmeni Mustafa Sabri Bey, onun başarısını görünce adına “Kemal” adını ekledi. Bu ad “olgunluk, mükemmellik” anlamına gelir.

3. Fikirler nasıl oluştu: Gençlik yılları

Mustafa Kemal’in düşünce dünyası, okuduğu kitaplardan, öğretmenlerinden ve gördüğü olaylardan beslendi.

Manastır’daki öğretmenleri. Manastır Askeri İdadisi’nde arkadaşı Ömer Naci ile edebiyata ve güzel konuşmaya (hitabet) ilgi duydu. Tarih öğretmeni Mehmet Tevfik Bey, onun tarihe olan merakını artırdı. Bu ilgi, ileride etkili konuşmalar yapan bir lider olmasında pay sahibidir.

Okuduğu yazarlar. Namık Kemal’in vatan ve hürriyet şiirlerini severek okudu. Tevfik Fikret’in ve Ziya Gökalp’in eserlerinden etkilendi. Fransızca öğrenerek Voltaire, Montesquieu ve Rousseau gibi Aydınlanma düşünürlerini okudu. Bu yazarların ortak noktası vatan sevgisi, özgürlük ve aklın önemiydi.

Gözlemlediği olaylar. Manastır’da Balkan milletlerinin bağımsızlık için nasıl örgütlendiğini yakından gördü. Milliyetçilik fikrinin bir devleti nasıl parçalayabileceğini burada anladı. Harp Okulu’nda arkadaşlarıyla yönetimin hatalarını eleştiren bir gazete çıkardı.

İlk örgüt. Okuldan sonra fikirleri yüzünden bir süre tutuklandı ve Şam’a görevlendirildi. 1906’da burada arkadaşlarıyla Vatan ve Hürriyet Cemiyeti’ni kurdu. Amacı, vatanı kurtarmak ve meşrutiyet yönetimini getirmekti.

4. Cephede bir subay: Askerlik hayatı

Mustafa Kemal’in liderlik özellikleri, ilk görevlerinde ve savaşlarda ortaya çıktı.

Ordu ve siyaset. 1909’da İstanbul’da 31 Mart Olayı çıktı. Meşrutiyete karşı çıkan bu ayaklanmayı bastırmak için Selanik’ten bir ordu yola çıktı. Mustafa Kemal bu ordunun kurmay başkanıydı ve orduya Hareket Ordusu adını verdi. Aynı yıllarda askerlerin siyasetten uzak durması gerektiğini savundu. Bu fikir, Cumhuriyet döneminde de önemsediği bir ilke oldu.

Trablusgarp Savaşı (1911). İtalya, Osmanlı’ya ait Trablusgarp’a (bugünkü Libya) saldırdı. Osmanlı’nın buraya kara ve deniz yoluyla asker göndermesi çok zordu. Mustafa Kemal, gazeteci kimliğiyle Mısır üzerinden gizlice bölgeye geçti. Tobruk ve Derne’de yerel halkı örgütleyerek İtalyanlara karşı başarılı savaştı. Ancak Balkan Savaşları başlayınca Osmanlı, 1912’de Uşi Antlaşması ile Trablusgarp’ı İtalya’ya bırakmak zorunda kaldı.

Balkan Savaşları (1912-1913). Balkan devletleri birleşerek Osmanlı’ya saldırdı. Mustafa Kemal, Gelibolu Yarımadası’nda Bolayır’daki kolordunun kurmay başkanıydı. Bu savaşlarda Osmanlı Balkanlar’daki topraklarının büyük bölümünü kaybetti. Mustafa Kemal’in doğduğu şehir Selanik de elden çıktı. II. Balkan Savaşı’nda Edirne geri alındı.

Sofya’da ataşemiliter (1913). Savaştan sonra Sofya’ya askeri ataşe olarak gönderildi. Burada Bulgaristan’ın meclisini, demokratik kurumlarını ve toplum hayatını yakından gözlemledi. Bu gözlemler, ileride kuracağı yeni devlete dair fikirlerini zenginleştirdi.

Aklında kalsın

On iki yıl okulda, sonraki yedi yılın çoğu cephede geçti. Askerlik hayatındaki olaylar birbirine çok yakın: 1909 ile 1913 arasında dört büyük olay var.

• Avrupa’dan gelen iki büyük etki: Milliyetçilik (Fransız İhtilali) devleti içeriden böldü, Sanayi İnkılabı ekonomiyi dışa bağladı.
• Kemal adını Selanik Askeri Rüştiyesi’nde matematik öğretmeni Mustafa Sabri Bey verdi.
• Edebiyat ve hitabet ilgisi Manastır’da, Ömer Naci ile başladı.
• Vatan ve Hürriyet Cemiyeti: 1906, Şam.
• Hareket Ordusu adını Mustafa Kemal verdi (31 Mart Olayı, 1909).
• Trablusgarp: Tobruk ve Derne. Balkan Savaşları: Bolayır. 1913: Sofya ataşemiliterliği.

Sık karıştırılanlar

LGS’de nasıl sorulur

LGS’deki İnkılap Tarihi soruları çoğu zaman bir metin, tablo ya da görselle başlar. Senden ezber bilgi değil, verilen bilgiden doğru sonucu çıkarman istenir.

Kendini dene

Cevaplara bakmadan önce her soruyu kendi cümlelerinle cevaplamaya çalış. Hatırlamaya zorlamak, tekrar okumaktan daha kalıcı öğretir.

Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.