Bu konuda ne öğreneceksin
Savaşı kazanmak bir devleti kurmak için yeterli değildi. Yeni Türk devletinin siyasi, hukuki, eğitim, toplumsal ve ekonomik alanlarda da çağdaş bir yapıya kavuşması gerekiyordu. Mustafa Kemal Atatürk ve arkadaşları bu amaçla birçok inkılap gerçekleştirdi. Bu konuda Atatürk ilkelerini, inkılapları ve bu inkılapların hangi ilkeye dayandığını öğreneceksin. LGS’de en çok “hangi inkılap hangi ilkeyle ilgilidir?” ve “hangi inkılap hangi alanda yapılmıştır?” soruları çıkar.
Hedefler
- Atatürk ilkelerini (altı ilke) ve anlamlarını açıklamak.
- Siyasi, hukuki, eğitim-kültür, toplumsal ve ekonomik alandaki inkılapları sıralamak.
- Bir inkılabın hangi ilkeyle ilişkili olduğunu bulmak.
- İnkılapların sebep-sonuç ilişkisini yorumlamak.
1. Atatürk ilkeleri
Atatürk ilkeleri, Türkiye Cumhuriyeti’nin yönetim ve toplum anlayışının temelidir. 1937’de anayasaya girmiştir.
| İlke | Anlamı |
|---|---|
| Cumhuriyetçilik | Devletin başında halk tarafından seçilmiş cumhurbaşkanı bulunur. Yönetim milletin elindedir. |
| Milliyetçilik | Türk milletinin birlik ve bütünlüğünü korumak, milli bağımsızlığı savunmak. Irkçılığa dayanmaz, milli birlik ve beraberliğe dayanır. |
| Halkçılık | Millet içinde sınıf ayrılığı yoktur, bütün yurttaşlar hukuk önünde eşittir. |
| Devletçilik | Özel girişimin yetersiz kaldığı alanlarda devlet ekonomiye müdahale eder. |
| Laiklik | Din ve devlet işlerinin ayrılması, devlet yönetiminin dinî kurallara değil akla ve bilime dayanması. |
| İnkılapçılık | Toplumun çağdaşlaşması için yeniliklerin sürekli yapılması ve korunması. |
2. Siyasi alandaki inkılaplar
| Olay | Tarih | Önemi |
|---|---|---|
| Saltanatın kaldırılması | 1 Kasım 1922 | Hanedan yönetimi sona erdi |
| Cumhuriyet’in ilanı | 29 Ekim 1923 | Yönetim şekli cumhuriyet oldu |
| Halifeliğin kaldırılması | 3 Mart 1924 | Din ve devlet işlerinin ayrılmasında büyük adım |
| 1924 Anayasası | 20 Nisan 1924 | Cumhuriyet’in ilk anayasası |
Cumhuriyet’in ilanı: 29 Ekim 1923’te TBMM, Türkiye Devleti’nin yönetim şeklinin cumhuriyet olduğunu ilan etti. Mustafa Kemal ilk Cumhurbaşkanı seçildi. Başkent Ankara olarak belirlendi (13 Ekim 1923).
3. Hukuk alanındaki inkılaplar
- Medeni Kanun (17 Şubat 1926): Din kurallarına dayalı hukuk yerine çağdaş ve laik hukuk getirildi. Kadın ve erkek arasında eşitlik sağlandı: Çok eşlilik kaldırıldı, evlilik resmî nikâha bağlandı, kadınlara miras ve boşanma haklarında eşitlik tanındı.
- Mahkemelerin birleştirilmesi: Şer’i mahkemeler kaldırıldı, hukuk birliği sağlandı.
- Kadınlara siyasi haklar: 1930’da belediye seçimlerinde, 1934’te milletvekili seçme ve seçilme hakkı tanındı. Böylece Türk kadını birçok Avrupa ülkesinden önce bu haklara kavuştu.
4. Eğitim ve kültür alanındaki inkılaplar
| İnkılap | Tarih | Amaç ve sonuç |
|---|---|---|
| Tevhid-i Tedrisat Kanunu | 3 Mart 1924 | Bütün okullar Milli Eğitim Bakanlığı’na bağlandı, eğitimde birlik sağlandı |
| Harf İnkılabı | 1 Kasım 1928 | Latin harfleri kabul edildi, okuma yazma yaygınlaştı |
| Millet Mektepleri | 1928 | Halka yeni harfler öğretildi |
| Türk Tarih Kurumu | 1931 | Türk tarihinin bilimsel araştırılması |
| Türk Dil Kurumu | 1932 | Türkçe’nin sadeleşmesi, öz Türkçe sözcükler |
| Üniversite reformu | 1933 | İstanbul Üniversitesi kuruldu, bilimsel eğitim güçlendi |
- Eski yazıyla okuma yazma zordu ve okur yazarlık oranı düşüktüHarf İnkılabı yapıldı, Latin harfleri kabul edildi.
- Eğitim birden fazla kurumun elindeydiTevhid-i Tedrisat ile bütün okullar tek elde birleşti.
- Türk tarihi ve dili bilimsel olarak incelenmeliydiTürk Tarih Kurumu ve Türk Dil Kurumu kuruldu.
5. Toplumsal alandaki inkılaplar
- Şapka Kanunu (25 Kasım 1925): Kıyafette çağdaşlaşma, “fes” yerine şapka.
- Tekke, zaviye ve türbelerin kapatılması (30 Kasım 1925): Din ve devlet işlerinin ayrılması, laiklik yönünde bir adım.
- Uluslararası takvim, saat ve ölçülerin kabulü: Takvim (1926), saat (1925) ve ölçü birimleri (metre-kilogram, 1931) Avrupa ile uyumlu hâle getirildi.
- Soyadı Kanunu (21 Haziran 1934): Herkes soyadı almak zorunda kaldı. Bu, sınıf ayrımını ve unvanları kaldırdı. Mustafa Kemal’e TBMM tarafından “Atatürk” soyadı verildi (24 Kasım 1934).
- Lakap ve unvanların kaldırılması (1934): Efendi, bey, paşa gibi unvanlar kaldırıldı.
- Kadın haklarının genişlemesi: Medeni Kanun ve siyasi haklarla.
6. Ekonomik alandaki gelişmeler
| Gelişme | Tarih | Anahtar bilgi |
|---|---|---|
| İzmir İktisat Kongresi | 17 Şubat 1923 | Ekonomi politikasının temelleri belirlendi |
| Aşar Vergisi’nin kaldırılması | 1925 | Çiftçinin yükü hafifledi |
| Teşvik-i Sanayi Kanunu | 1927 | Özel sanayinin desteklenmesi |
| Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı | 1933 (uygulama 1934) | Devletin planlı sanayileşmesi |
| Sümerbank | 1933 | Devlet eliyle sanayi |
| Demiryollarının milli ellerde birleştirilmesi | 1920’ler-1930’lar | Ulaşımın yurt içine yayılması |
1929’da dünyada Büyük Ekonomik Bunalım yaşandı. Türkiye de bundan etkilendi. Bunun üzerine devlet, ekonomiye daha çok müdahale ederek sanayileşmeyi planlı hâle getirdi. Bu, devletçilik ilkesinin gereğiydi.
7. Hangi inkılap hangi ilkeyle ilişkili?
| İnkılap | İlke | Neden? |
|---|---|---|
| Cumhuriyet’in ilanı | Cumhuriyetçilik | Yönetim milletin elinde |
| Türk Dil Kurumu, Türk Tarih Kurumu | Milliyetçilik | Milli kimliği güçlendirme |
| Soyadı Kanunu, kadınlara seçme-seçilme hakkı | Halkçılık | Hukuk önünde eşitlik, sınıf ayrımının kaldırılması |
| Sümerbank, beş yıllık planlar | Devletçilik | Devletin ekonomiye müdahalesi |
| Halifeliğin kaldırılması, Tevhid-i Tedrisat, Medeni Kanun | Laiklik | Din ve devlet işlerinin ayrılması |
| Harf İnkılabı, Şapka Kanunu | İnkılapçılık | Toplumda çağdaşlaşma |
Zaman şeridi
İnkılapların hangi sırayla yapıldığını gör.
8. Konuyu toparla
| Alan | Örnek inkılaplar |
|---|---|
| Siyasi | Saltanat, Cumhuriyet, Halifelik |
| Hukuk | Medeni Kanun, kadınlara siyasi haklar |
| Eğitim ve kültür | Tevhid-i Tedrisat, Harf İnkılabı, TDK, TTK |
| Toplumsal | Şapka, soyadı, takvim ve ölçüler |
| Ekonomik | İzmir İktisat Kongresi, Sümerbank, beş yıllık plan |
Mini test
Soru 1
Bu kanunla yurt içindeki bütün okullar Milli Eğitim Bakanlığı’na bağlanmış ve eğitimde birlik sağlanmıştır.
Bu kanun aşağıdakilerden hangisidir?
- ALatin harflerinin kabulü
- BMedeni Kanun’un kabulü
- CTevhid-i Tedrisat Kanunu
- DSoyadı Kanunu’nun kabulü
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: C
- Okulların tek bir bakanlığa bağlanması, eğitimde birlik sağlayan Tevhid-i Tedrisat (3 Mart 1924) Kanunu’nun sonucudur.
- Harf İnkılabı yazıyla, Medeni Kanun hukukla, Soyadı Kanunu ise toplumsal eşitlikle ilgilidir. Doğru cevap C.
Soru 2
Aşağıdaki inkılaplardan hangisi laiklik ilkesiyle doğrudan ilişkilidir?
- AHalifeliğin kaldırılması
- BSümerbank’ın kurulması
- CSoyadı Kanunu’nun çıkarılması
- DTürk Dil Kurumu’nun kurulması
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: A
- Halifelik, din ve devlet işlerinin iç içe olduğu bir kurumdu. Kaldırılması laikliğe giden bir adımdır.
- Sümerbank devletçilikle, Soyadı Kanunu halkçılıkla, Türk Dil Kurumu milliyetçilikle ilişkilidir. Doğru cevap A.
Soru 3
Aşağıdaki ilke-inkılap eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?
- ADevletçilik - Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı
- BHalkçılık - Kadınlara seçme ve seçilme hakkı verilmesi
- CMilliyetçilik - Türk Tarih Kurumu’nun kurulması
- DCumhuriyetçilik - Harf İnkılabı
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: D
- A, B ve C eşleştirmeleri doğrudur.
- Harf İnkılabı, toplumun çağdaşlaşmasına yönelik bir yeniliktir. İnkılapçılık ilkesiyle ilişkilidir. Cumhuriyetçilik ise yönetimin millette olmasıyla ilgilidir. Doğru cevap D.
Soru 4
Dünya genelinde 1929’da başlayan ekonomik bunalım, Türkiye’yi de etkiledi. Devlet ekonomiye daha çok müdahale ederek sanayi alanında planlı kalkınmaya yöneldi.
Bu gelişme aşağıdaki Atatürk ilkelerinden hangisinin bir sonucudur?
- AHalkçılık
- BDevletçilik
- CLaiklik
- DCumhuriyetçilik
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: B
- Devletin özel girişimin yetersiz kaldığı alanlarda ekonomiye doğrudan müdahale etmesi devletçilik ilkesinin gereğidir.
- Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı ve Sümerbank da bu ilkeyle ilişkilidir. Doğru cevap B.
Kendini dene
Kendini dene
Laiklik ilkesinin anlamını kendi cümlenle yaz.
Din ve devlet işlerinin ayrılması, devletin dinî kurallara değil akla ve bilime göre yönetilmesidir.
Harf İnkılabı’nın amacı neydi?
Okuma yazmayı kolaylaştırmak, halkın eğitimini yaygınlaştırmak.
Soyadı Kanunu’nun toplumdaki etkisi nedir?
Herkes soyadı almak zorunda kaldı, unvanlar ve sınıf ayrımları kalktı. Bu halkçılık ilkesiyle ilişkilidir.
Medeni Kanun kadınlara hangi haklar tanımıştır?
Evlilik, boşanma ve miras konusunda erkeklerle eşitlik.
İzmir İktisat Kongresi neden önemlidir?
Yeni Türk devletinin ekonomi politikalarının temellerini belirlemiştir.
Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.