Bu konuda ne öğreneceksin
“Dün akşam sinemaya gideceğiz.” cümlesini duyunca bir şeyin yanlış olduğunu hissedersin. Dün olan bir şey, “gideceğiz” ile nasıl anlatılır? Böyle cümlelerde bir anlatım bozukluğu vardır. Anlatım bozuklukları, cümlenin anlamında ya da yapısında ortaya çıkan hatalardır. Bu konuda bu hataları tanımayı, nedenini söylemeyi ve düzeltmeyi öğreneceksin.
Hedefler
- Anlama dayalı anlatım bozukluklarını (gereksiz sözcük, anlam belirsizliği, mantık hatası) tanımak.
- Yapıya dayalı anlatım bozukluklarını (özne-yüklem uyumsuzluğu, çatı, öge uyumsuzluğu) tanımak.
- Bozuk bir cümlenin neden bozuk olduğunu açıklamak.
- Bozuk cümleleri düzeltmek.
1. Anlama dayalı anlatım bozuklukları
Gereksiz sözcük kullanımı
Aynı anlamı veren ya da zaten cümlede olan bir bilgiyi tekrar eden sözcükler cümleye fazla yük olur.
- Yanlış: Geri dönmek zorunda kaldı. Doğrusu: Dönmek zorunda kaldı. (“Dönmek” zaten geri gelmek demek.)
- Yanlış: Yaklaşık 50 kadar öğrenci katıldı. Doğrusu: Yaklaşık 50 öğrenci katıldı.
- Yanlış: Sürekli hep gecikiyor. Doğrusu: Sürekli gecikiyor.
- Yanlış: Tekrar yeniden denedi. Doğrusu: Yeniden denedi.
- Yanlış: Karşılıklı birbirine baktılar. Doğrusu: Birbirine baktılar.
Bu hatalar, “yaklaşık … kadar”, “tekrar yeniden”, “geri dönmek, içeri girmek, yukarı çıkmak” gibi kalıplarda görülür.
Anlam belirsizliği
Cümle birden çok anlama gelebiliyorsa belirsizlik vardır.
- Yanlış: Ali, Ahmet ve Ayşe’nin arkadaşını gördü. Ahmet ve Ayşe’nin ortak arkadaşı mı, yoksa Ahmet ile Ayşe’nin arkadaşı mı?
- Yanlış: Öğretmen öğrencisiyle babasını çağırdı. Kimin babası?
- Doğru: Ali, Ahmet’i ve Ayşe’nin arkadaşını gördü. (Anlam netleşti.)
Mantık hatası ve anlamca çelişki
Cümlenin parçaları birbirinin tersini söylüyor ya da akla uygun olmayan bir ilişki kuruyorsa bozukluk vardır.
- Yanlış: Hastalığını duyunca çok sevindi. (Hastalığa sevinilmez)
- Yanlış: Yağmur yağdığı için sokaklar kuruydu. (Yağmur yağınca sokaklar ıslanır)
- Yanlış: Hiç tanımadığım birini iyi tanırım. (Çelişki)
- Doğru: Hastalığını duyunca çok üzüldü.
Deyim ve atasözlerinin yanlış kullanımı
Deyimin içindeki sözcüğü değiştirmek, deyimi bozar.
- Yanlış: Sonucu duyunca ağzı kulaklarına ulaştı. Doğrusu: Sonucu duyunca ağzı kulaklarına vardı.
2. Yapıya dayalı anlatım bozuklukları
Özne-yüklem uyumsuzluğu
Özne ile yüklemin kişi ve sayı bakımından uyumlu olması gerekir.
- Yanlış: Ben ve arkadaşım parka gidiyorsunuz. Doğrusu: Ben ve arkadaşım parka gidiyoruz.
- Yanlış: Çocuklar bahçede oynuyor, eğleniyorsun. Doğrusu: Çocuklar bahçede oynuyor, eğleniyorlar.
- Yanlış: Sen ve ben tiyatroya gidiyorsunuz. Doğrusu: Sen ve ben tiyatroya gidiyoruz.
Not: Birden çok özne olduğunda yüklem, kişi bakımından ilk kişiye göre çekimlenir. “Ben ve sen” → “biz”.
Çatı uyuşmazlığı
Aynı özneye bağlı fiiller aynı çatıda olmalıdır. Biri etken, diğeri edilgen olursa bozukluk çıkar.
- Yanlış: Yemek hazırlanıp masaya koydu. (Edilgen + etken)
- Doğru: Yemek hazırlanıp masaya konuldu. (Edilgen + edilgen)
- Doğru: Anne yemeği hazırlayıp masaya koydu. (Etken + etken)
Öge uyumsuzluğu (ortak yüklem hatası)
Aynı yükleme bağlı ögelerin, aynı eki alması gerekir. Nesne ile dolaylı tümleç, ortak yüklemle çelişemez.
- Yanlış: Kitap okumayı ve müzik dinlemek severim. Doğrusu: Kitap okumayı ve müzik dinlemeyi severim. (İkisi de belirtme hâlinde)
- Yanlış: Okula ve parkı gitti. Doğrusu: Okula ve parka gitti.
- Yanlış: Ödevlerini bitirip ve dinlendi. Doğrusu: Ödevlerini bitirip dinlendi.
Zaman uyuşmazlığı
Cümledeki zaman belirteçleri ile fiilin zamanı birbirine uymalıdır.
- Yanlış: Dün akşam sinemaya gideceğiz. Doğrusu: Dün akşam sinemaya gittik.
- Yanlış: Yarın erkenden kalktım. Doğrusu: Yarın erkenden kalkacağım.
3. Düzeltme yolu
- Cümleyi okuyup bozuk yeri bul.
- Hatanın türünü belirle: anlam mı, yapı mı?
- Hatayı düzelt: gereksiz sözcüğü at, uyumsuz eki düzelt, çelişkiyi gider.
- Düzeltilmiş cümleyi tekrar oku ve anlamını kontrol et.
- “Yaklaşık … kadar”, “tekrar yeniden” gibi ifadelerGereksiz sözcük kullanımı.
- Özne ile yüklemin kişi ve sayısı uymuyorÖzne-yüklem uyumsuzluğu.
- Edilgen ile etken fiiller bağlanmışÇatı uyuşmazlığı.
- “Ve” ile bağlanan öğeler farklı ekler almışÖge uyumsuzluğu.
- Cümleden iki farklı anlam çıkıyorAnlam belirsizliği.
4. Konuyu toparla
| Bozukluk | İpucu | Örnek |
|---|---|---|
| Gereksiz sözcük | Aynı anlam tekrarı | Geri dönmek |
| Anlam belirsizliği | İki anlama gelme | Ahmet ve Ayşe’nin arkadaşı |
| Mantık hatası | Çelişki | Hastalığına sevindi |
| Özne-yüklem uyumsuzluğu | Kişi ya da sayı uymaz | Ben ve sen gidiyorsunuz |
| Çatı uyuşmazlığı | Etken ve edilgen karışmış | Yemek hazırlanıp koydu |
| Öge uyumsuzluğu | Ortak yüklem ek hatası | Okumayı ve dinlemek severim |
| Zaman uyuşmazlığı | Zarf ile fiil çelişir | Dün gideceğiz |
Mini test
Soru 1
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde gereksiz sözcük kullanımından kaynaklanan bir anlatım bozukluğu vardır?
- AÖdevimi dün akşam eve gelince bitirdim.
- BYaklaşık 50 kadar öğrenci katıldı.
- CDün akşam ailecek sinemaya gittik.
- DSınavı büyük bir başarıyla kazandı.
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: B
- A, C ve D cümlelerinde gereksiz sözcük yoktur.
- B seçeneğinde “yaklaşık” ve “kadar” aynı anlamı iki kez verir. Biri çıkarılmalıdır. Doğru cevap B.
Soru 2
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde özne-yüklem uyumsuzluğu vardır?
- ABen ve arkadaşım parka gittik.
- BÇocuklar bahçede oynadı.
- CSen ve ben tiyatroya gidiyorsunuz.
- DSiz erkenden geldiniz.
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: C
- A, B ve D seçeneklerinde özne ile yüklem kişi ve sayı bakımından uyumludur.
- C seçeneğinde özne “sen ve ben” (biz) olduğu hâlde yüklem “gidiyorsunuz” (siz) biçimindedir. Uyumsuzluk vardır. Doğru cevap C.
Soru 3
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde anlam belirsizliği vardır?
- AAli, Ahmet ve Ayşe’nin arkadaşını gördü.
- BOkula geç kaldığı için müdürün yanına gitti.
- CAnnem çarşıya gitti.
- DDün gelen misafirler çok nazikti.
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: A
- A seçeneğinde “Ahmet ve Ayşe’nin arkadaşı” ifadesi iki farklı anlamda yorumlanabilir: İkisinin ortak arkadaşı ya da Ahmet ile Ayşe’nin arkadaşı. Belirsizlik vardır.
- B, C ve D seçenekleri tek anlamlıdır. Doğru cevap A.
Soru 4
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde anlatım bozukluğu yoktur?
- AKitap okumayı ve müzik dinlemek severim.
- BHastalığını duyunca çok sevindi.
- CDün akşam sinemaya gideceğiz.
- DDers çalıştıktan sonra bir süre dinlendim.
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: D
- A seçeneğinde öge uyumsuzluğu var (okumayı, dinlemek). B’de mantık hatası var (hastalığa sevinilmez). C’de zaman uyuşmazlığı var (dün, gideceğiz).
- D seçeneği hem anlamca hem yapıca doğrudur. Doğru cevap D.
Kendini dene
Kendini dene
“Geri dönmek zorunda kaldı.” cümlesindeki anlatım bozukluğunun türü nedir?
Gereksiz sözcük kullanımı. “Dönmek” zaten “geri gelmek” demektir.
“Yemek hazırlanıp masaya koydu.” cümlesini düzelt.
“Yemek hazırlanıp masaya konuldu.” ya da “Anne yemeği hazırlayıp masaya koydu.”
“Sen ve ben sinemaya gideceksiniz.” cümlesindeki hatayı bul.
Özne “sen ve ben” (biz). Yüklem “gideceksiniz” olmuş. Doğrusu “gideceğiz”.
“Yağmur yağdığı için sokaklar kuruydu.” cümlesinde hangi tür hata vardır?
Mantık hatası. Yağmur sokakları ıslatır.
“Dün akşam sinemaya gideceğiz.” cümlesini düzelt.
“Dün akşam sinemaya gittik.”
Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.