Bu konuda ne öğreneceksin
“Gel, gelme.” ile “Gelme.” yazılı olarak çok farklı iki anlama gelebilir. Bir virgülün yeri, cümlenin anlamını değiştirir. Noktalama işaretleri, yazının nasıl okunacağını, nerede duraklanacağını ve hangi duyguyla söyleneceğini gösterir. Bu konuda LGS’de en çok sorulan noktalama işaretlerini ve kullanım yerlerini öğreneceksin.
Hedefler
- Nokta, virgül, noktalı virgül, iki nokta ve üç nokta işaretlerinin kullanım yerlerini söylemek.
- Soru işareti, ünlem, tırnak, kesme, parantez ve eğik çizginin görevlerini açıklamak.
- Verilen cümlelerdeki noktalama hatalarını bulmak.
- Noktalama işaretlerinin anlama etkisini yorumlamak.
1. Nokta (.)
- Cümlenin sonuna konur: “Okula gittim.”
- Kısaltmaların sonuna konur: “Dr. Ali, Prof. Ayşe.” (Bazı kısaltmalarda nokta konmaz: cm, kg)
- Sıra sayılarından sonra konur: “1. sınıf, 5. gün.”
- Tarihlerin yazımında gün, ay, yıl arasına konabilir: “23.04.2024”.
- Başlıkların sonuna konmaz.
2. Virgül (,)
Virgül en çok sorulan işarettir. Kullanım yerleri şunlardır.
- Eş görevli sözcükleri ayırırken: “Elma, armut, kiraz aldım.”
- Sıralı cümleleri ayırırken: “Geldi, oturdu, bekledi.”
- Hitap sözcüklerinden sonra: “Ahmet, kapıyı aç.” “Sevgili arkadaşım, mektubun elime ulaştı.”
- Cümle başındaki “evet, hayır, tamam” gibi sözcüklerden sonra: “Evet, haklısın.”
- Ara sözleri ve ara cümleleri ayırırken: “Ali, tüm arkadaşlarının aksine, derse gecikmedi.”
- Ögelerin yer değiştirmesi (devrik cümlede) durumunda: “Seni, ben sevmiştim.”
- Uzun cümlelerde anlam kolaylığı için: “Yağmur yağmaya başladığında, herkes eve koştu.”
- Sayılarda ondalık ayırıcı olarak: “3,5”.
Virgül konmaz: Özne ile yüklem arasında, nesne ile yüklem arasında gereksiz yere konmaz. “Kitabı, okudum.” yanlıştır.
3. Noktalı virgül (;)
- Öğelerinin içinde virgül bulunan cümleleri ayırırken kullanılır. Örnek:
Çocuklar, bahçede top oynarken; anneleri, bir köşede sohbet ediyordu. - Sıralı cümleleri birbirinden ayırırken kullanılır. Örnek:
Yağmur çok şiddetliydi; yollar kapandı. - Her biri virgül içeren uzun sıralamalarda, öğeleri birbirinden ayırmak için kullanılır.
Noktalı virgül, virgülden daha güçlü bir duraklama, noktadan daha hafif bir duraklama bildirir.
4. İki nokta (:)
- Açıklama yapılacaksa, kendisinden sonra söylenecek sözlerden önce kullanılır: “Şunu unutma: Zaman en değerli varlıktır.”
- Örnek verilecekse: “Mevsimler dörttür: ilkbahar, yaz, sonbahar, kış.”
- Sıralama yapılacaksa: “Alışveriş listem: elma, süt, ekmek.”
- Konuşmaların başında kişi adından sonra: “Ali: Yarın gelecek misin?”
- Saat ve oranlarda: “14:30”, “2:1”.
5. Üç nokta (...)
- Yarım bırakılan cümlelerde: “Keşke daha erken gelseydim...”
- Sözün devamının anlaşılacağı durumlarda: “Hepimiz bildik... Sen bilirsin!”
- Duraksamayı ya da düşünceyi belirtmek için: “Şey... aslında... bilmiyorum.”
- Alıntıda atlanan bölümü göstermek için.
6. Soru işareti (?) ve ünlem (!)
Soru işareti, soru bildiren cümlelerin sonuna konur: “Ne zaman geleceksin?” Soru sözcüğü ya da soru eki taşıyan cümlelerde kullanılır. Soru işaretini bir sözcüğün sonuna kuşkuyu belirtmek için de koyabiliriz: “Çok güzel (?) bir film.”
Ünlem işareti, şaşma, sevinç, korku, öfke gibi güçlü duyguları bildiren cümlelerin ve seslenme sözcüklerinin sonuna konur: “Yaşasın, kazandık!”, “Hey, burada mısın!”
7. Tırnak, kesme, parantez, eğik çizgi, kısa çizgi
Tırnak işareti (“ ”)
- Başkasından yapılan alıntıların başına ve sonuna konur: Atatürk, “Yurtta sulh, cihanda sulh.” demiştir.
- Özel anlam yüklenen sözcükleri belirtmek için: “Kapıdaki levhada ‘Giriş yasak’ yazıyordu.”
- Eser adlarında: “Çalıkuşu” romanını okudum.
Kesme işareti (’)
- Özel adlara gelen çekim eklerini ayırır: “Ankara’ya gittik.” “Ali’nin kitabı.”
- Ek, sözcüğün asıl sesini bozmuyorsa kullanılır. Genel adlara getirilen eklerde kullanılmaz: “okulda”.
Parantez
- Açıklama ya da ek bilgi vermek için: “Kitap (Türkçe baskısı) rafta duruyor.”
- Tiyatro eserlerinde sahne yönergelerini göstermek için: “(Kapıyı çalar.)”
Eğik çizgi (/)
- “Veya” anlamında ya da seçenek bildirmek için: “Gidecek/gitmeyecek.”
- Tarihlerde: “12/05/2024”.
Kısa çizgi (-)
- Satır sonunda bölünen sözcüklerin hecesini belirtmek için.
- İki sözcük arasında “ile, ve” anlamıyla: “Türkçe-İngilizce sözlük.”
- Sayılarda “arasında” anlamıyla: “10-12 yaş grubu.”
8. Noktalama hatalarını bulmak
| Hata | Yanlış | Doğru |
|---|---|---|
| Özne yüklem arası virgül | Ali, geldi. | Ali geldi. |
| Hitap virgülü eksik | Ahmet kapıyı aç. | Ahmet, kapıyı aç. |
| Ünlem yerine nokta | Yaşasın kazandık. | Yaşasın, kazandık! |
| Soru sonu nokta | Nereye gidiyorsun. | Nereye gidiyorsun? |
| Özel ada kesmesiz ek | Ankaraya gittik. | Ankara’ya gittik. |
| Gereksiz kesme | İstanbul’lu | İstanbullu |
- Cümle bir soru bildiriyorSonuna soru işareti konur.
- Güçlü bir duygu ya da seslenme varÜnlem konur.
- Açıklama ya da örnek verilecekİki nokta konur.
- Cümleler uzun ve içinde virgül varNoktalı virgül konur.
- Söz yarım bırakılıyorÜç nokta konur.
9. Konuyu toparla
| İşaret | Ana görevi |
|---|---|
| Nokta | Cümle sonu, sıra sayısı, kısaltma |
| Virgül | Sıralama, hitap, ara söz |
| Noktalı virgül | İçinde virgül olan cümleleri ayırma |
| İki nokta | Açıklama, örnek, sıralama |
| Üç nokta | Yarım bırakma, duraksama |
| Soru işareti | Soru cümlesi |
| Ünlem | Duygu, seslenme |
| Tırnak | Alıntı, özel anlam |
| Kesme | Özel ada gelen ek |
| Parantez | Açıklama, sahne yönergesi |
Mini test
Soru 1
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde virgül yanlış kullanılmıştır?
- AElma, armut, kiraz aldım.
- BAhmet, kapıyı aç.
- CGelirsen, seni beklerim.
- DKitabı, okudum.
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: D
- A seçeneğinde eş görevli sözcükler virgülle ayrılmış. B’de hitap sözcüğünden sonra, C’de şart yan cümlesinden sonra virgül doğru kullanılmıştır.
- D seçeneğinde nesne ile yüklem arasına gereksiz virgül konmuştur. Doğru cevap D.
Soru 2
Aşağıdaki cümlelerden hangisinin sonuna ünlem işareti konulmalıdır?
- ANe zaman geleceksin
- BYaşasın, kazandık
- COkula gidiyoruz
- DDün hava çok soğuktu
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: B
- A seçeneği soru bildirir, sonuna soru işareti gelir. C ve D seçenekleri bilgi veren cümlelerdir, sonlarına nokta konur.
- B seçeneğinde sevinç bildirilir. Ünlem işareti konur. Doğru cevap B.
Soru 3
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde iki nokta doğru kullanılmıştır?
- AAlışveriş listem: elma, süt, ekmek.
- BDün akşam: arkadaşımla sinemaya gittik.
- CAli: bugün okula erken geldi ve oturdu.
- DHava bugün çok: soğuk ve rüzgârlıydı.
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: A
- İki nokta, açıklama ve sıralama yapılacak yerlerde kullanılır.
- A seçeneğinde “listem” sözünden sonra sıralama gelmiş. Doğru kullanım. B, C ve D seçeneklerinde cümleyi gereksiz yere bölen iki nokta vardır. Doğru cevap A.
Soru 4
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde kesme işareti yanlış kullanılmıştır?
- AAnkara’ya gittik.
- BAli’nin kitabı masada.
- Cİstanbul’lu bir arkadaşım var.
- DAtatürk’ün sözleri hâlâ yol gösteriyor.
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: C
- A, B ve D seçeneklerinde özel adlara gelen çekim ekleri kesme işaretiyle ayrılmıştır.
- C seçeneğindeki “-lu” eki yapım ekidir. Özel adlardan türetilen sözcüklerde yapım eki kesme işareti almaz: “İstanbullu”. Doğru cevap C.
Kendini dene
Kendini dene
“Ahmet kapıyı aç” cümlesinde hangi noktalama eksiktir?
Hitap sözcüğünden sonra virgül: “Ahmet, kapıyı aç.”
Virgülün özne ile yüklem arasında kullanılması neden yanlıştır?
Çünkü özne ile yüklem birbirini tamamlar ve arada duraklama gerektirmez.
Soru işareti ile ünlem işareti arasındaki fark nedir?
Soru işareti soru cümlesinin sonuna, ünlem işareti güçlü duygu ve seslenmeyi bildiren cümlelerin sonuna konur.
“Mevsimler dörttür ilkbahar yaz sonbahar kış” cümlesinin noktalamasını düzelt.
Mevsimler dörttür: ilkbahar, yaz, sonbahar, kış.
“Ankaraya” ve “İstanbullu” sözcüklerinden hangisinde kesme işareti gerekir?
“Ankara’ya”. İstanbullu yapım eki aldığı için kesmesiz yazılır.
Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.