Yolumnet

LGS · Türkçe

Fiilde Çatı

Yaklaşık 11 dakikalık okuma · Son güncelleme 2026-10-21

Bu konuda ne öğreneceksin

“Ali kapıyı açtı.” ile “Kapı açıldı.” cümleleri aynı olayı anlatır, ama birincide işi yapan Ali ön plandadır, ikincide işten etkilenen kapı. Fiilin özneye ve nesneye göre aldığı bu biçime çatı denir. Bu konuda fiillerin çatılarını ve cümlede nasıl bulunduklarını öğreneceksin.

Hedefler

  1. Fiilleri özneye göre etken, edilgen, dönüşlü ve işteş olarak sınıflandırmak.
  2. Fiilleri nesneye göre geçişli ve geçişsiz olarak ayırt etmek.
  3. Çatı eklerini (-ıl, -in, -iş) tanımak ve ettirgen fiili açıklamak.
  4. Cümledeki yüklemin çatısını bulmak.
Fiilde Çatı · Hız Yayınları Ortaokul

1. Özneye göre çatı

Etken çatı

Özne işi kendisi yapar. Eylem bir nesneye yönelebilir ya da yönelmeyebilir.

  • Ali kapıyı açtı. (Özne işi yapıyor)
  • Çocuklar parkta oynadı.
  • Kuş ağaçtan uçtu.

Etken fiillere özel bir ek gerekmez, fiil kökü ya da yalın hâlidir.

Edilgen çatı

Özne işi yapmaz, işten etkilenir. İşi yapan belli değildir ya da önemli değildir. Fiil kökünün sonuna -ıl, -il, -ul, -ül ya da -ın, -in, -un, -ün (sessizle biten köklerde -ıl, ünlüyle bitenlerde -n) ekleri gelir.

  • Kapı açıldı. (Kapıyı kimin açtığı belli değil)
  • Ödevler yapıldı.
  • Yazı tahtaya yazıldı.
  • Mektup gönderildi.

Edilgen çatılı cümlelerde özneye sözde özne denir.

Dönüşlü çatı

Özne işi hem yapar hem de kendisi bundan etkilenir. İş, öznenin kendi üzerinde gerçekleşir. Fiil kökünün sonuna -ın, -in, -un, -ün (ünlüyle biten köklerde -n) ekleri gelir.

  • Ali yıkandı. (Ali kendini yıkadı)
  • Elif giyindi. (Kendini giydirdi)
  • Çocuk süslendi. (Kendini süsledi)

İşteş çatı

İş, birden fazla özne tarafından karşılıklı ya da birlikte yapılır. Fiil kökünün sonuna -ış, -iş, -uş, -üş (ünlüyle biten köklerde -ş) eki gelir.

  • Ali ile Ayşe selamlaştı. (Karşılıklı)
  • İki çocuk kavga etti. (Karşılıklı)
  • Öğrenciler sınıfta toplaştı. (Birlikte)
  • Arkadaşlar buluştu.
Çatı Özne Ek Örnek
Etken İşi yapar Yok Kapıyı açtı.
Edilgen İşten etkilenir -ıl, -n Kapı açıldı.
Dönüşlü Hem yapar hem etkilenir -ın, -n Ali yıkandı.
İşteş Birden fazla, karşılıklı -ış Selamlaştılar.

2. Nesneye göre çatı

Geçişli fiil

Nesne alabilen fiillerdir. Yüklemine “Neyi?”, “Kimi?” sorusu sorulduğunda cevap bulunur.

  • Ali kitabı okudu. (Neyi okudu? Kitabı)
  • Anne yemeği pişirdi.
  • Öğretmen öğrenciyi uyardı.

Geçişsiz fiil

Nesne alamayan fiillerdir. “Neyi?” sorusuna cevap verilemez.

  • Çocuklar koştu.
  • Güneş doğdu.
  • Kuşlar uçtu.

Ettirgen fiil

İşin başka birine yaptırıldığını gösteren fiillerdir. Fiil köküne -t, -dır, -dir, -tır, -tir, -ır, -ir gibi ekler eklenir.

  • Anne çocuğa yemek yedirdi. (Çocuk yedi, anne yedirdi)
  • Öğretmen öğrencilere şiir okuttu.
  • Berber saçını kestirdi.

Ettirgen fiil, geçişsiz bir fiili geçişli yapabilir. “Çocuk uyudu” cümlesi geçişsizdir. “Anne çocuğu uyuttu” cümlesi geçişlidir.

  • Özne işi kendisi yapıyorsaEtken çatı.
  • Özne işten etkileniyorsa, işi yapan belli değilseEdilgen çatı.
  • Özne hem işi yapıp hem kendisi etkileniyorsaDönüşlü çatı.
  • Birden çok özne karşılıklı ya da birlikte yapıyorsaİşteş çatı.
  • Yüklem “neyi, kimi” sorusuna cevap alıyorsaGeçişli fiil.

3. Çatı soruları nasıl çözülür?

  1. Cümlenin yüklemini bul.
  2. Yüklemin kökünü ve eklerini ayır.
  3. Özne kim, bu özne işi yapıyor mu, işten etkileniyor mu, kendini mi etkiliyor?
  4. Gerekirse “Neyi, kimi?” sorusunu sorarak geçişliliği kontrol et.

Örnekler:

  • “Çocuklar yazın deniz kenarında oynaştı.” (-ş eki, birden çok özne: işteş)
  • “Misafirler kapıda karşılandı.” (Misafirleri biri karşıladı: edilgen)
  • “Sabah erkenden kalkıp yüzünü yıkadı.” (Etken, kendi yüzünü yıkadı, nesne var)
  • “Kız, aynanın karşısında süslendi.” (Kendini süsledi: dönüşlü)

4. Konuyu toparla

Başlık Özet
Etken Özne işi yapar
Edilgen Özne etkilenir, sözde özne
Dönüşlü Özne işi kendisine yapar
İşteş Karşılıklı ya da birlikte
Geçişli Nesne alır (neyi, kimi?)
Geçişsiz Nesne almaz
Ettirgen İşi başkasına yaptırma

Mini test

Soru 1

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde edilgen çatılı bir fiil kullanılmıştır?

  1. AÇocuklar bahçede uzun süre neşeyle oynadı.
  2. BÖdevler öğretmen tarafından kontrol edildi.
  3. CElif sabah erkenden kalkıp hızlıca giyindi.
  4. DAli ile Ayşe dün akşam sokakta karşılaştı.
Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: B

  1. A seçeneğinde özne işi kendisi yapıyor (etken). C’de özne kendini giydiriyor (dönüşlü). D’de iki özne karşılıklı eylemde bulunuyor (işteş).
  2. B seçeneğinde “ödevler” işi yapmıyor, kontrol edilen konumunda. Fiil edilgendir. Doğru cevap B.

Soru 2

“Çocuk, aynanın karşısında taranarak okula hazırlandı.” cümlesindeki “taranarak” sözcüğü için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

  1. AEdilgen çatılıdır.
  2. Bİşteş çatılıdır.
  3. CDönüşlü çatılıdır.
  4. DEtkendir.
Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: C

  1. “Taranmak” fiilinde çocuk, saçını kendisi tarıyor. İş öznenin kendi üzerinde gerçekleşiyor.
  2. Bu, dönüşlü çatıdır. Doğru cevap C.

Soru 3

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yüklem geçişsiz bir fiildir?

  1. AGüneş batıdan doğar.
  2. BÖğretmen soruyu tahtaya yazdı.
  3. CAnne yemeği pişirdi.
  4. DKardeşim kitabı okudu.
Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: A

  1. Geçişsiz fiil nesne almaz. “Neyi?” sorusuna cevap verilemez.
  2. “Güneş doğar” cümlesinde “neyi doğar?” sorusu anlamsızdır. B, C ve D’de ise “neyi?” sorusuna cevap vardır (soruyu, yemeği, kitabı). Doğru cevap A.

Soru 4

“Arkadaşlar parkta buluştu.” cümlesindeki yüklemin çatısı aşağıdakilerden hangisidir?

  1. AEtken
  2. BEdilgen
  3. CDönüşlü
  4. Dİşteş
Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: D

  1. Yüklemde “-uş” eki var ve özne birden fazla (arkadaşlar).
  2. İş birlikte yapılıyor. Bu işteş çatıdır. Doğru cevap D.

Kendini dene

Kendini dene

“Pencere açıldı.” cümlesinde pencere neden gerçek özne değildir?

Pencere açma işini yapmıyor, işten etkileniyor. Yüklem edilgen olduğu için “pencere” sözde öznedir.

“Elif giyindi.” ile “Elbiseler giyildi.” cümlelerindeki çatı farkını açıkla.

Birincisi dönüşlü (Elif kendini giydirdi), ikincisi edilgen (elbiseleri biri giydi).

“Annem çocuğu uyuttu.” cümlesindeki fiil hangi çatıdır?

Ettirgen ve geçişli. “Çocuğu” nesnedir.

“İki kardeş kavga ederken birbirini itti.” cümlesindeki işteşlik nasıl anlaşılır?

İki öznenin karşılıklı bir eylemde bulunması (kavga etmek ve birbirini itmek).

“Kapı kapandı.” cümlesinde yüklem geçişli midir?

Hayır, geçişsizdir (“Neyi kapandı?” sorusuna cevap yok).

Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.

Türkçe dersinin diğer konuları