Bu konuda ne öğreneceksin
“Gözleri yıldız gibi parlıyordu.” “Rüzgâr kulağıma fısıldadı.” “Sana bin kere söyledim!” Bu cümlelerde sözcükler gerçek anlamlarıyla değil, anlatımı güçlendirmek için özel biçimlerde kullanılmıştır. Bu biçimlere söz sanatları denir. Bu konuda başlıca söz sanatlarını, ayırt edici ipuçlarını ve sık yapılan karışıklıkları öğreneceksin.
Hedefler
- Benzetme, kişileştirme, konuşturma ve abartmayı tanımak.
- Karşıtlık ve ad aktarmasını örneklerle açıklamak.
- Birbirine karışan söz sanatlarını ayırt etmek.
- Bir cümledeki söz sanatını bulmak ve cümleye katkısını yorumlamak.
1. Benzetme (teşbih)
Aralarında ortak bir özellik bulunan iki şeyden zayıf olanı güçlü olana benzetmektir. Anlatıma canlılık, güzellik ve açıklık katar.
Benzetmenin dört öğesi vardır.
- Benzeyen: Benzetilen, zayıf olan şey.
- Kendisine benzetilen: Güçlü olan şey.
- Benzetme yönü: İkisinin ortak özelliği.
- Benzetme edatı: Gibi, sanki, kadar, benzer, tıpkı.
Örnek: “Gözleri yıldız gibi parlıyordu.”
- Benzeyen: Gözler
- Kendisine benzetilen: Yıldız
- Benzetme yönü: Parlaklık
- Benzetme edatı: Gibi
Benzetmenin “gibi” gibi edatı her zaman açıkça yazılmayabilir. “Kalbi taş” ifadesinde benzetme vardır, “gibi” yoktur: Kalbi taş gibi sert.
Kendini dene
“Çocuğun gülüşü bahar sabahı kadar tazeydi.” cümlesindeki benzeyen ve kendisine benzetileni bul.
Benzeyen: Gülüş, kendisine benzetilen: Bahar sabahı. Edat: kadar.
“Koca bir ağaç gibi dimdik duruyordu.” cümlesindeki benzetme yönü nedir?
Dimdik duruş, sağlamlık.
2. Kişileştirme (teşhis)
İnsan olmayan varlıklara (hayvan, bitki, eşya, doğa olayı) insana özgü özellikler, davranışlar ya da duygular yüklemektir. Canlandırmak için kullanılır.
- “Rüzgâr ağaçları okşadı.”
- “Güneş gülümsedi.”
- “Ay utandı, bulutların arkasına saklandı.”
- “Deniz öfkelendi, dalgalar kıyıya vurdu.”
Kişileştirme, insana özgü olan fiilleri (gülmek, utanmak, öfkelenmek, uyumak, ağlamak) başka varlıklara yükler.
3. Konuşturma (intak)
Kişileştirilen varlığa konuşma özelliği vermektir. İnsan dışı bir varlığın ağzından söz söylenir.
- “Ağaç, yaprağına dedi ki: ‘Hadi uyan artık.’”
- Tilki karga ya: “Sesin ne kadar güzel!” dedi.
- Bulut yere seslendi: “Ben geliyorum.”
Önemli: Her konuşturma aynı zamanda kişileştirmedir (çünkü konuşmak insana özgüdür), ama her kişileştirme konuşturma değildir. Varlık konuşuyorsa konuşturma, yalnızca insan gibi davranıyorsa kişileştirmedir.
4. Abartma (mübalağa)
Bir durumu, özelliği ya da olayı gerçekte olduğundan çok daha fazla ya da çok daha az göstermektir. Etkiyi artırmak için kullanılır.
- “Sana bin kere söyledim.”
- “Açlıktan ölüyorum.”
- “Bütün dünya seni arıyor.”
- “Gözyaşları sel oldu.”
Abartmanın ipuçları: Bin, milyon, her zaman, asla, bütün dünya, kıyamet, ölmek, uçmak gibi aşırılık bildiren sözcükler.
5. Karşıtlık (tezat)
Birbirinin zıddı iki kavramı, durumu ya da duyguyu bir arada kullanmaktır. Çatışma, vurgu ve çarpıcılık sağlar.
- “Gülmek için ağlayanlar vardır.”
- “Küçük bir adım, büyük bir sıçramadır.”
- “Ak ile karayı ayırt edemez.”
- “Gündüzün aydınlığı ile gecenin karanlığı bir arada.”
Karşıtlıkta zıt anlamlı sözcükler ya da zıt durumlar aynı cümlede yer alır.
6. Ad aktarması (mecaz-ı mürsel)
Bir sözcüğün, gerçek anlamı dışında, onunla ilgisi olan başka bir kavramın yerine kullanılmasıdır.
- “Bütün salon ayağa kalktı.” (Salon yerine salondaki insanlar)
- “Mehmet Akif’i okudum.” (Yazarın kendisi yerine eseri)
- “Sofraya bir tabak geldi.” (Tabağın içindeki yemek yerine)
- “Şu kafa hiç ders çalışmıyor.” (Kişi yerine bir parçası)
Dikkat: Ad aktarmasında benzerlik yoktur, bağlantı (kap-içindeki, yazar-eser, yer-orada yaşayanlar) vardır. Benzerlik varsa benzetme ya da mecazdır.
7. Söz sanatları karışıyor mu?
| Cümle | Söz sanatı | Neden? |
|---|---|---|
| “Çocuk, kuş gibi hafif.” | Benzetme | “Gibi” edatı var |
| “Kuş, çocuğa selam verdi.” | Kişileştirme | Kuş selam veriyor (insan davranışı) |
| “Kuş çocuğa dedi ki: ‘Bana yem ver.’” | Konuşturma | Kuş konuşuyor |
| “Sana bin kere söylemiştim.” | Abartma | Aşırı sayı |
| “Küçük adam, büyük işler yaptı.” | Karşıtlık | Küçük, büyük zıt |
| “Bütün köy toplandı.” | Ad aktarması | Köy, orada yaşayanlar yerine |
- Cümlede “gibi, sanki, kadar” varBenzetme olma ihtimali yüksektir.
- İnsan olmayan varlık insan gibi davranıyorKişileştirme vardır.
- İnsan olmayan varlık konuşuyorsaKonuşturma (ve kişileştirme) vardır.
- Aşırı sayı ya da ifade kullanılmışsaAbartma vardır.
8. Konuyu toparla
| Söz sanatı | Özet |
|---|---|
| Benzetme | Zayıf olanı güçlüye benzetmek, “gibi” |
| Kişileştirme | İnsan dışı varlığa insan özelliği vermek |
| Konuşturma | Kişileştirilen varlığı konuşturmak |
| Abartma | Gerçekten fazla ya da az göstermek |
| Karşıtlık | Zıt kavramları bir arada kullanmak |
| Ad aktarması | Bir sözcüğü ilgili başka bir şey yerine kullanmak |
Mini test
Soru 1
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde kişileştirme vardır?
- AGözleri deniz gibi mavi bir kızdı.
- BRüzgâr, ağaçların yapraklarını okşayarak geçti.
- CSana bin kere söyledim, hâlâ anlamadın.
- DKüçük bir adım, büyük bir değişim yaratır.
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: B
- A seçeneğinde “gibi” ile benzetme, C’de “bin kere” ile abartma, D’de zıt kavramlarla karşıtlık yapılmıştır.
- B seçeneğinde rüzgâr, insana özgü bir davranışı (okşamak) yapar. Kişileştirmedir. Doğru cevap B.
Soru 2
Gün batarken Güneş, bulutlara şöyle seslendi: “Yarın erkenden döneceğim, beni bekleyin.”
Bu cümlede aşağıdaki söz sanatlarından hangisi vardır?
- AAbartma
- BKarşıtlık
- CBenzetme
- DKonuşturma
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: D
- Güneş bir doğa varlığıdır, ama konuşuyor ve bulutlara seslenmektedir. Bu, konuşturmadır.
- Abartma, karşıtlık ya da benzetme için gerekli ipuçları cümlede yoktur. Doğru cevap D.
Soru 3
Sınavın başladığını duyunca kalbim yerinden çıkacak sandım. Bütün dünya o anda durmuş, bütün gözler bana çevrilmişti.
Bu parçada hangi söz sanatı yapılmıştır?
- AAbartma
- BKişileştirme
- CKonuşturma
- DKarşıtlık
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: A
- “Kalbim yerinden çıkacak” ve “Bütün dünya durmuş” ifadeleri gerçekte olamayacak kadar abartılıdır.
- İnsan dışı bir varlığa insan özelliği yüklenmemiş, konuşan bir varlık da yok. Doğru cevap A.
Soru 4
“Bütün salon alkışladı.” cümlesinde altı çizili sözcük aşağıdaki söz sanatlarından hangisini oluşturur?
- ABenzetme
- BKişileştirme
- CAd aktarması
- DAbartma
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: C
- Salon bir yerdir, alkışlayamaz. Alkışlayanlar salondaki insanlardır.
- Bir yerin adı, orada bulunanların yerine kullanılmıştır. Bu ad aktarmasıdır. Doğru cevap C.
Kendini dene
Kendini dene
“Yıldızlar göz kırptı.” cümlesindeki söz sanatı nedir?
Kişileştirme. Yıldızlara insana özgü bir davranış (göz kırpmak) verilmiş.
Kişileştirme ile konuşturma arasındaki fark nedir?
Kişileştirmede varlık insan gibi davranır, konuşturmada ayrıca konuşturulur.
“Bu işi sana bin kere anlattım.” cümlesinde hangi söz sanatı vardır?
Abartma.
“Gözleri bal gibi tatlıydı.” cümlesinin benzetme yönünü ve edatını söyle.
Benzetme yönü tatlılık, edat “gibi”.
“Küçük ama büyük bir iş başardı.” cümlesindeki söz sanatı nedir?
Karşıtlık.
Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.