Bu konuda ne öğreneceksin
Fiilimsiler, bir sözcüğün cümlede ne iş yaptığına bakmayı öğreten bir konudur. Konunun sonunda şunları yapabileceksin:
Hedefler
- Fiilimsi ile çekimli fiilin farkını açıklamak.
- İsim-fiil, sıfat-fiil ve zarf-fiili cümledeki görevlerine bakarak ayırt etmek.
- Aynı ekin bazen fiilimsi, bazen kip eki olabileceğini fark etmek.
- Bir cümlede yüklemi ve fiilimsileri birbirinden ayırmak.
1. Fiilimsi nedir?
Fiilimsi, fiil kök ya da gövdesine bazı eklerin gelmesiyle oluşur. Fiilden doğar ama cümlede fiil gibi iş görmez. İsim, sıfat ya da zarf gibi kullanılır. Aynı fiil kökünden üç farklı fiilimsi türetebilirsin:
| Kök | Ek | Sonuç | Tür |
|---|---|---|---|
| koş | mak | koşmak | İsim-fiil |
| koş | an | koşan | Sıfat-fiil |
| koş | arak | koşarak | Zarf-fiil |
Fiilimsi, çekimli fiilden nasıl ayrılır?
Çekimli fiil zaman ve kişi bildirir, cümlede yüklem olur. Fiilimsi zaman ve kişi bildirmez. Cümlede tek başına yüklem görevi görmez.
| Özellik | Çekimli fiil | Fiilimsi |
|---|---|---|
| Cümledeki görevi | Yüklem olur. | İsim, sıfat ya da zarf görevi görür. |
| Zaman ve kişi | Bildirir. (geldi, gelirim) | Bildirmez. (gelmek, gelen, gelerek) |
| Olumsuz yapılabilir mi? | Evet. (gelmedi) | Evet. (gelmemek, gelmeyen, gelmeden) |
| Örnek cümle | Çocuk koştu. | Koşan çocuk yoruldu. |
Fiil özelliklerini korurlar
Fiilimsiler olumsuz yapılabilir. Nesne ve zarf da alabilirler. “Kitap okumak” ifadesinde “kitap”, okumak fiilimsisinin nesnesidir. Fiilimsiyle bu sözcükler bir araya gelince fiilimsi grubu oluşur.
2. İsim-fiiller: İsim gibi kullanılan fiilimsiler
İsim-fiiller cümlede isim gibi kullanılır. Özne, nesne ya da tümleç olabilirler. İsim gibi davrandıkları için çoğul, iyelik ve hâl eki alabilirler.
Örnek ekler: -mak / -mek -ma / -me -ış / -iş / -uş / -üş
| Cümledeki görevi | Örnek cümle |
|---|---|
| Özne | Koşmak sağlığa yararlıdır. |
| Nesne | Ali kitap okumayı çok sever. |
| Dolaylı tümleç | Çocuk yüzmekten korkuyor. |
3. Sıfat-fiiller: İsmi niteleyen fiilimsiler
Sıfat-fiiller bir ismin önüne gelir ve onu niteler. “Nasıl?” ya da “Hangi?” sorusuna cevap verirler.
Örnek ekler: -an / -en -ası / -esi -ar / -er -maz / -mez -dık / -dik -acak / -ecek -mış / -miş
| Sıfat-fiil | Niteledikleri | Örnek cümle |
|---|---|---|
| koşan | çocuk | Koşan çocuk yoruldu. |
| görülesi | manzara | Burası görülesi bir manzara. |
| akar | su | Akar su yolunu bulur. |
| bitmez | enerji | Onun bitmez bir enerjisi var. |
| okuduğum | kitap | Okuduğum kitap çok güzeldi. |
| gelecek | hafta | Gelecek hafta tatil başlıyor. |
| yorulmuş | yolcu | Yorulmuş yolcu bir bankta oturdu. |
4. Zarf-fiiller: Fiili niteleyen fiilimsiler
Zarf-fiiller cümlede zarf gibi kullanılır ve yüklemi niteler. İş nasıl yapıldı, ne zaman yapıldı gibi soruların cevabını verirler.
| Soru | Ekler | Örnekler |
|---|---|---|
| Nasıl? | -arak -ıp -madan -a / -e -esiye | gülerek, koşup, yapmadan, koşa koşa |
| Ne zaman? | -ınca -ken -dıkça -ır -maz | görünce, dönerken, okudukça, gelir gelmez |
| Zarf-fiil | Örnek cümle | Sorusu |
|---|---|---|
| gülerek | Çocuk gülerek odaya girdi. | Nasıl girdi? |
| koşa koşa | Çocuklar koşa koşa geldi. | Nasıl geldi? |
| yapmadan | Kahvaltı yapmadan çıktı. | Nasıl çıktı? |
| görünce | Seni görünce sevindim. | Ne zaman sevindim? |
| dönerken | Eve dönerken yağmura yakalandık. | Ne zaman yakalandık? |
| gelir gelmez | Eve gelir gelmez ödevine başladı. | Ne zaman başladı? |
Aklında kalsın
- Kitap / okumak, (Cümlenin öznesidir. “Kitap” sözcüğünü nesne olarak almıştır, bu yüzden fiil özelliği taşır.) / hayal gücünü / geliştirir. (Çekimli fiildir. Cümlenin yüklemidir.)
- Parkta / koşan (“Çocuk” sözcüğünü niteler. Hangi çocuk? Koşan çocuk.) / çocuk bana el / salladı. (Çekimli fiildir. Cümlenin yüklemidir.)
- Eve / gelir gelmez (“Başladı” yüklemini zaman bakımından niteler. Ne zaman başladı? Eve gelir gelmez.) / ödevine / başladı. (Çekimli fiildir. Cümlenin yüklemidir.)
- Dün / okuduğum (“Kitap” sözcüğünü niteler. oku + duğ (sıfat-fiil eki) + um (iyelik eki). Kişi eki değildir.) / kitap çok / güzeldi. (Ek-fiil almış isimdir. Cümlenin yüklemidir. Bu sözcük fiilimsi değildir.)
- Çocuk / gülerek (“Girdi” yüklemini niteler. Nasıl girdi? Gülerek.) / odaya / girdi. (Çekimli fiildir. Cümlenin yüklemidir.)
| Tür | Cümledeki görevi | Cevapladığı soru | Örnek |
|---|---|---|---|
| İsim-fiil | İsim (özne, nesne, tümleç) | Ne? Kim? | okumak |
| Sıfat-fiil | Sıfat | Nasıl? Hangi? | koşan çocuk |
| Zarf-fiil | Zarf | Nasıl? Ne zaman? | koşarak geldi |
- Fiilimsi fiil kökünden türer ama yüklem olmaz.
- İsim-fiil isim, sıfat-fiil sıfat, zarf-fiil zarf gibi kullanılır.
- Ek aynıysa cümledeki göreve bak. -acak, -mış ve -dık hem fiilimsi hem kip eki olabilir.
Sık karıştırılanlar
| Karıştırılan | Doğrusu |
|---|---|
| Gelecek hafta ile Yarın gelecek | “Gelecek hafta” ifadesinde gelecek bir ismi niteler, sıfat-fiildir. “Yarın gelecek.” cümlesinde ise yüklemin sonunda durur ve gelecek zaman kipidir. |
| Gördüğüm sözcüğündeki -üm | gör + düğ + üm. -düğ sıfat-fiil ekidir, -üm iyelik ekidir. Kişi eki değildir. |
| Gelme! ile Gelmesini bekledim | “Sakın gelme!” cümlesinde -me olumsuzluk ekidir. “Gelmesini bekledim.” cümlesinde ise isim-fiil ekidir. |
| Fiilimsi ile yüklem | “Çocuk koşarak okula geldi.” cümlesinde yüklem geldi sözcüğüdür. Koşarak zarf-fiildir, yüklem değildir. |
LGS’de nasıl sorulur
Fiilimsi soruları genellikle bir cümledeki sözcüğün türünü ya da görevini sorar. Çoğu zaman ek tanımanı değil, sözcüğün cümledeki işine bakmanı ister.
Soru 1
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcük sıfat-fiildir?
- AOkumak insanı geliştirir.
- BÇocuk gülerek yanımıza geldi.
- CYırtılmış kitabı çöpe attı.
- DDün akşam erken uyudum.
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: C
- Her seçenekte altı çizili sözcüğün cümledeki görevini sor.
- A seçeneğinde okumak isim gibi kullanılmış ve özne olmuş. İsim-fiildir.
- B seçeneğinde gülerek, geldi fiilinin nasıl yapıldığını anlatıyor. Zarf-fiildir.
- C seçeneğinde yırtılmış, kitabı sözcüğünü niteliyor. Hangi kitap? Yırtılmış kitap. Sıfat-fiildir.
- D seçeneğinde uyudum çekimli fiildir ve cümlenin yüklemidir.
Soru 2
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde fiilimsi yoktur?
- AÇocuklar koşa koşa geldi.
- BGelecek hafta sınav olacağız.
- CKitabı bitirince bana haber ver.
- DAkşam yemeğini erkenden yedik.
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: D
- Önce her cümlenin yüklemini bul. Sonra yüklem dışındaki fiil kökenli sözcüklere bak.
- A seçeneğinde “koşa koşa” zarf-fiildir.
- B seçeneğinde “gelecek” hafta sözcüğünü niteleyen sıfat-fiildir.
- C seçeneğinde “bitirince” zarf-fiildir.
- D seçeneğinde “yedik” çekimli fiildir. “Erkenden” ise zarftır, fiil kökünden gelmez. Bu cümlede fiilimsi yoktur.
Kendini dene
Cevaplara bakmadan önce her soruyu kendi cümlelerinle cevaplamaya çalış. Hatırlamaya zorlamak, tekrar okumaktan daha kalıcı öğretir.
Kendini dene
Koşmak, koşan ve koşarak sözcüklerinin ortak noktası nedir? Farkları nedir?
Üçü de koş- fiilinden türemiş fiilimsidir. Koşmak isim gibi, koşan sıfat gibi ve ismi niteler, koşarak zarf gibi ve fiili niteler.
“Gelecek hafta sınava gireceğiz.” cümlesinde hangi sözcük fiilimsidir? Neden?
Gelecek. Hafta sözcüğünü niteleyen sıfat-fiildir. Gireceğiz çekimli fiildir ve cümlenin yüklemidir.
“Dün okuduğum kitabı sana vereyim.” cümlesindeki okuduğum sözcüğünü eklerine ayır.
oku + duğ + um. -duğ sıfat-fiil ekidir, -um iyelik ekidir. Kişi eki değildir.
“Çalışmak başarının anahtarıdır.” cümlesinde çalışmak hangi fiilimsidir? Cümledeki görevi nedir?
İsim-fiildir. Cümlenin öznesidir.
“Sınıfa girer girmez sessizlik oldu.” cümlesinde girer girmez hangi türdür? Neyi niteler?
Zarf-fiildir. Oldu yüklemini zaman bakımından niteler.
Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.