Bu konuda ne öğreneceksin
“Ali dün akşam arkadaşına mektup yazdı.” cümlesinde kim yazdı? Ne yazdı? Kime yazdı? Ne zaman yazdı? Bu soruların her biri cümlenin bir ögesini bulur. Cümlenin ögeleri, bir cümlenin yapı taşlarıdır. Bu konuda yüklemi, özneyi, nesneyi, dolaylı tümleci ve zarf tümlecini bulmayı öğreneceksin.
Hedefler
- Cümlede yüklemi ve özneyi bulmak.
- Belirtili ve belirtisiz nesneyi ayırt etmek.
- Dolaylı tümleci ve zarf tümlecini bulmak.
- Özne türlerini (gerçek, gizli, sözde, ortak) tanımak.
1. Yüklem
Yüklem, cümlede yapılan işi, oluşu, durumu ya da kimliği bildiren öğedir. Cümlenin temel ögesidir. Yüklem olmadan cümle olmaz.
- Ali okula gitti. (iş: gitmek)
- Hava çok soğuk. (durum: soğuk, ek-fiil “-dır” gizli)
- Bu kitap çok ilginç.
Yüklem çoğu zaman cümlenin sonundadır (kurallı cümle), ama başta ya da ortada olabilir (devrik cümle): “Geldi Ali.”
Yüklemi bulmak için: “Ne yapıyor?”, “Ne oluyor?”, “Nasıl?”, “Nedir?” sorularını sor.
2. Özne
Özne, yüklemde bildirilen işi yapan ya da durumu yaşayan öğedir. Yükleme “Kim?” ya da “Ne?” sorusu sorularak bulunur.
- Ali okula gitti. (Kim gitti? Ali)
- Rüzgâr kapıyı çarptı. (Ne çarptı? Rüzgâr)
Özne türleri
| Özne türü | Özelliği | Örnek |
|---|---|---|
| Gerçek özne | İşi gerçekten yapan, cümlede açıkça belirtilen | Çocuk kitabı okudu. |
| Gizli özne | Cümlede yazılı değil, yüklemin kişi ekinden anlaşılır | (Ben) Yarın geleceğim. |
| Sözde özne | Edilgen yüklemin öznesi, işi yapan değil işten etkilenen | Kapı açıldı. |
| Ortak özne | Birden fazla yüklem aynı özneyi paylaşır | Ali eve geldi, ellerini yıkadı, yemek yedi. |
3. Nesne
Nesne, öznenin yaptığı işten doğrudan etkilenen öğedir. Yükleme “Neyi?”, “Kimi?” sorusu sorularak bulunur. Nesne yalnızca geçişli fiillerle kullanılır.
Belirtili nesne
Yükleme sorulan soruya cevap, belirtme hâli eki (-ı, -i, -u, -ü) alırsa belirtili nesnedir.
- Ali kitabı okudu. (Neyi okudu? Kitabı)
- Anne çocuğu uyandırdı. (Kimi uyandırdı? Çocuğu)
Belirtisiz nesne
Ek almadan, çıplak biçimde kullanılırsa belirtisiz nesnedir.
- Ali kitap okudu. (Ne okudu? Kitap)
- Anne yemek yaptı. (Ne yaptı? Yemek)
| Özellik | Belirtili nesne | Belirtisiz nesne |
|---|---|---|
| Ek | Belirtme hâli eki (-ı, -i) alır | Ek almaz |
| Soru | Neyi? Kimi? | Ne? |
| Anlam | Belli, bilinen bir varlık | Genel, belirsiz |
| Örnek | Kitabı okudu. | Kitap okudu. |
4. Dolaylı tümleç
Dolaylı tümleç, yüklemi yönelme (-e), bulunma (-de) ve ayrılma (-den) hâllerinde tamamlayan, yer ve yön bildiren öğedir. Yükleme “Kime?”, “Neye?”, “Nereye?”, “Nerede?”, “Nereden?”, “Kimden?” sorularıyla bulunur.
- Ali okula gitti. (Nereye gitti? Okula)
- Elif arkadaşına mektup yazdı. (Kime yazdı? Arkadaşına)
- Kitap masada duruyor. (Nerede duruyor? Masada)
- Çocuk ağaçtan düştü. (Nereden düştü? Ağaçtan)
- Yükleme “Neyi, kimi” diye soruyorsunNesne. “Kitabı okudu.”
- Yükleme “Kime, neye, nerede, nereden” diye soruyorsunDolaylı tümleç. “Okula gitti.”
- Yükleme “Nasıl, ne zaman, ne kadar, niçin” diye soruyorsunZarf tümleci. “Hızlı koştu.”
5. Zarf tümleci
Zarf tümleci, yüklemi zaman, durum, miktar, yer-yön, neden ve amaç bakımından tamamlayan öğedir. Yükleme “Nasıl?”, “Ne zaman?”, “Ne kadar?”, “Niçin?” sorularıyla bulunur.
| Tür | Soru | Örnek |
|---|---|---|
| Zaman | Ne zaman? | Ali dün geldi. |
| Durum | Nasıl? | Çocuk hızlı koştu. |
| Miktar | Ne kadar? | Çok yoruldum. |
| Yer-yön | Nereye? (ek almadan) | Çocuk dışarı çıktı. |
| Neden | Niçin? | Hasta olduğu için gelmedi. |
| Amaç | Ne için? | Başarmak için çalıştı. |
Dikkat: “Okula gitti” cümlesinde “okula” dolaylı tümleçtir (-e hâli eki var). “Dışarı çıktı” cümlesinde “dışarı” zarf tümlecidir (ek yok, yer-yön bildiren sözcük). İkisini karıştırma.
6. Örnek çözümleme
“Ali dün akşam arkadaşına mektup yazdı.”
- Yüklem: yazdı (Ne yaptı?)
- Özne: Ali (Kim yazdı?)
- Nesne: mektup (Ne yazdı?) → belirtisiz nesne
- Dolaylı tümleç: arkadaşına (Kime yazdı?)
- Zarf tümleci: dün akşam (Ne zaman yazdı?)
| Öge | Sözcük |
|---|---|
| Özne | Ali |
| Zarf tümleci | dün akşam |
| Dolaylı tümleç | arkadaşına |
| Nesne | mektup |
| Yüklem | yazdı |
Sıra sabit değildir. Türkçede genellikle özne başta, yüklem sonda olur, diğer ögeler arada yer alır. Ancak vurgulanmak istenen öğe yüklemin önüne getirilebilir.
7. Konuyu toparla
| Öge | Soru | Örnek |
|---|---|---|
| Yüklem | Ne yaptı? Nedir? | yazdı |
| Özne | Kim? Ne? | Ali |
| Nesne | Neyi? Kimi? Ne? | kitabı, kitap |
| Dolaylı tümleç | Kime? Nereye? Nerede? Nereden? | okula |
| Zarf tümleci | Nasıl? Ne zaman? Ne kadar? Niçin? | hızlı, dün |
Mini test
Soru 1
“Annem yarın pazardan taze meyve alacak.” cümlesinde nesne aşağıdakilerden hangisidir?
- AAnnem
- BPazardan
- CMeyve
- DYarın
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: C
- Yüklem “alacak”. “Ne alacak?” sorusunun cevabı “taze meyve”dir. Meyve ek almadığı için belirtisiz nesnedir.
- “Annem” özne, “pazardan” dolaylı tümleç (nereden?), “yarın” zarf tümlecidir. Doğru cevap C.
Soru 2
“Çocuklar bahçeye koştu.” cümlesinde “bahçeye” sözcüğü hangi ögedir?
- ADolaylı tümleç
- BNesne
- CZarf tümleci
- DÖzne
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: A
- Yükleme “Nereye koştu?” diye sorulur. Cevap “bahçeye”dir ve -e hâli eki almıştır.
- Bu bir dolaylı tümleçtir. Doğru cevap A.
Soru 3
Aşağıdaki cümlelerden hangisinde sözde özne vardır?
- AÖğrenciler sınıfa girdi.
- BAli kitabı okudu.
- CKuşlar ağaca kondu.
- DPencere açıldı.
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: D
- A, B ve C cümlelerinde öznelerin hepsi işi gerçekten yapmıştır, gerçek öznedir.
- “Pencere açıldı” cümlesinde yüklem edilgendir. Pencere açma işini yapmamıştır, işten etkilenmiştir. Sözde öznedir. Doğru cevap D.
Soru 4
“Dün akşam sinemaya giderken yolda eski arkadaşımı gördüm.” cümlesinde aşağıdaki ögelerden hangisi yoktur?
- AZarf tümleci
- BÖzne (gerçek)
- CDolaylı tümleç
- DNesne
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: B
- “Dün akşam” zarf tümleci, “sinemaya” dolaylı tümleç, “arkadaşımı” belirtili nesnedir.
- “Gördüm” yüklemindeki özne (ben) cümlede yazılı olmadığı için gizli öznedir. Gerçek özne yoktur. Doğru cevap B.
Kendini dene
Kendini dene
“Öğretmen öğrencilere ödev verdi.” cümlesindeki ögeleri bul.
Yüklem: verdi. Özne: Öğretmen. Dolaylı tümleç: öğrencilere. Nesne: ödev (belirtisiz).
“Kitabı masaya bıraktım.” cümlesinde nesne ve dolaylı tümleç hangileridir?
Nesne: kitabı (belirtili). Dolaylı tümleç: masaya. Özne gizlidir (ben).
“Çok yoruldum.” cümlesindeki “çok” hangi ögedir?
Zarf tümleci (miktar).
Ortak özneye bir örnek yaz.
“Zeynep eve geldi, çantasını bıraktı, yemek yedi.” Üç yüklemin öznesi Zeynep’tir.
Belirtili ve belirtisiz nesne arasındaki fark nedir?
Belirtili nesne belirtme hâli eki (-ı, -i) alır ve belli bir varlığı gösterir, belirtisiz nesne ek almaz.
Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.