Bu konuda ne öğreneceksin
“Dün sinemaya gittim.” ile “Dün sinemaya gittim, filmi çok beğendim, eve geç döndüm.” cümleleri aynı değildir. Biri tek bir yargı bildirir, diğeri birkaç yargıyı art arda dizer. Cümleler yapılarına, yüklemlerinin türüne ve yerine, anlamlarına göre gruplanır. Bu konuda cümle türlerini ve hangi ölçütle sınıflandırıldıklarını öğreneceksin.
Hedefler
- Cümleleri yapılarına göre (basit, birleşik, sıralı, bağlı) sınıflandırmak.
- Yüklemin türüne göre (fiil, isim) ve yerine göre (kurallı, devrik) cümleleri ayırt etmek.
- Anlamlarına göre (olumlu, olumsuz, soru, ünlem) cümleleri tanımak.
- Bir cümlenin birden çok ölçüte göre türünü belirlemek.
1. Yapısına göre cümleler
Basit cümle
Tek yargı bildiren, tek yüklemi olan ve yan cümlecik içermeyen cümledir.
- Çocuklar bahçede oynuyor.
- Elif kitap okudu.
- Bugün hava çok güzel.
Birleşik cümle
Bir temel cümle ile ona bağlı bir yan cümle (fiilimsi, şart ya da “ki”) içerir. Yan cümlenin kendi yüklemi yoktur ya da tamlayan bir yargı sunar.
- Fiilimsili: Eve gelince ödevini yaptı. (gelince: zarf-fiil)
- Şartlı: Yarın hava güzel olursa pikniğe gideceğiz.
- “Ki” ile kurulan: Biliyorum ki bu işi başaracaksın.
Birleşik cümlede yan cümle, temel cümlenin bir ögesi olur. “Eve gelince” yan cümleciği, temel cümlenin zarf tümlecidir.
Sıralı cümle
Birden fazla bağımsız cümlenin, yan yana ve çoğunlukla virgülle dizilmesinden oluşur. Cümleler bağlaç olmadan art arda sıralanır. Her cümle kendi başına anlamlıdır.
- Ali geldi, Ayşe gitti.
- Güneş doğdu, kuşlar öttü, köy uyandı.
- Sabah erkenden kalktım, kahvaltı yaptım, okula gittim.
Bağlı cümle
Bağlaçla (ve, ama, fakat, çünkü, ancak, yoksa, ya da, hem…hem, ne…ne gibi) birbirine bağlanmış bağımsız cümlelerden oluşur.
- Yağmur yağıyordu, ama biz yine de dışarı çıktık.
- Hava soğuktu, çünkü kış gelmişti.
- Hem çalıştı hem eğlendi.
| Tür | Özelliği | Örnek |
|---|---|---|
| Basit | Tek yargı, yan cümle yok | Elif kitap okudu. |
| Birleşik | Temel cümle + yan cümle | Eve gelince yemek yedi. |
| Sıralı | Virgülle art arda bağımsız cümleler | Geldi, oturdu, bekledi. |
| Bağlı | Bağlaçla bağlanmış bağımsız cümleler | Yağmur yağdı ama çıktık. |
2. Yüklemin türüne göre cümleler
Fiil cümlesi
Yüklemi fiil (eylem bildiren sözcük) olan cümledir.
- Çocuklar parkta oynuyor. (Yüklem: oynuyor)
- Ayşe kitabı masaya bıraktı.
İsim cümlesi
Yüklemi isim, sıfat ya da zamir (ek-fiil almış) olan cümledir.
- Hava çok soğuk. (Yüklem: soğuk, isim soylu)
- Bu kitap benim.
- Ali hasta.
İsim cümlelerinde yüklem “-dır, -dir, -tı, -ti” gibi ek-fiil alabilir ya da gizli ek-fiil ile kullanılır.
| Fiil cümlesi | İsim cümlesi |
|---|---|
| Çocuk koştu. | Çocuk hızlı. |
| Kitap okuyorum. | Bu kitap ilginç. |
3. Yüklemin yerine göre cümleler
Kurallı cümle
Yüklemi cümlenin sonunda olan cümledir.
- Çocuklar bahçede oynuyor.
- Dün akşam sinemaya gittim.
Devrik cümle
Yüklemi cümlenin sonunda olmayan, başta ya da ortada bulunan cümledir. Genellikle şiirde ve konuşma dilinde duygu vurgusu için kullanılır.
- Gitti Ali dün akşam.
- Eve geldi yorgun argın.
- Seviyorum seni.
4. Anlamına göre cümleler
| Tür | Özelliği | Örnek |
|---|---|---|
| Olumlu | Bir işin yapıldığını ya da bir durumun var olduğunu bildirir | Çocuk okula gitti. |
| Olumsuz | Yapılmadığını ya da olmadığını bildirir. Fiile “-ma, -me” eki gelir | Çocuk okula gitmedi. |
| Soru | Soru bildirir, “mı, mi, mu, mü” ya da soru sözcükleri var | Okula gidecek misin? |
| Ünlem | Şaşkınlık, sevinç, korku gibi güçlü duygu bildirir | Ne kadar güzel bir gün! |
Olumsuz cümle yalnızca “-ma, -me” ekiyle değil “değil”, “yok” sözcükleriyle de kurulabilir: “Bu soru kolay değil.” “Evde kimse yok.”
Dikkat: Bir cümlenin biçimi ile anlamı farklı olabilir. “Hiç mi çalışmadım ben?” cümlesi soru biçimindedir ama “Çok çalıştım” anlamı taşır. Bu nedenle bağlama bak.
- Cümlede tek bir yüklem ve tek yargı varBasit cümle.
- Cümlede fiilimsi ya da şart eki taşıyan bir yan cümle varBirleşik cümle.
- Bağımsız cümleler virgülle sıralanmışSıralı cümle.
- Bağımsız cümleler “ama, çünkü, ve” ile bağlanmışBağlı cümle.
5. Bir cümleyi birden çok ölçüte göre çözümleme
“Dün akşam sinemaya giderken yolda eski arkadaşımı gördüm.”
| Ölçüt | Tür | Neden? |
|---|---|---|
| Yapı | Birleşik | “Giderken” zarf-fiil yan cümle oluşturuyor |
| Yüklem türü | Fiil cümlesi | “Gördüm” fiil |
| Yüklemin yeri | Kurallı | Yüklem sonda |
| Anlam | Olumlu | Bir olay gerçekleşmiş |
6. Konuyu toparla
| Ölçüt | Türler |
|---|---|
| Yapısı | Basit, birleşik, sıralı, bağlı |
| Yüklemin türü | Fiil, isim |
| Yüklemin yeri | Kurallı, devrik |
| Anlamı | Olumlu, olumsuz, soru, ünlem |
Mini test
Soru 1
Aşağıdaki cümlelerin hangisi birleşik cümledir?
- AEve gelince hemen ödevine başladı.
- BÇocuklar bahçede oynuyor.
- CGüneş doğdu, kuşlar öttü.
- DYağmur yağdı ama biz yine de çıktık.
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: A
- A seçeneğinde “gelince” zarf-fiil yan cümle oluşturur ve temel cümleye bağlıdır. Birleşik cümledir.
- B basit, C sıralı, D bağlı cümledir. Doğru cevap A.
Soru 2
“Bu soru hiç de kolay değil.” cümlesi için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- AOlumlu, fiil cümlesi
- BSoru, isim cümlesi
- COlumsuz, isim cümlesi
- DÜnlem, fiil cümlesi
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: C
- “Kolay değil” ifadesi olumsuz bildirir (“değil”).
- Yüklem “kolay değil”, isim soylu bir sözcüktür. İsim cümlesidir. Doğru cevap C.
Soru 3
Aşağıdaki cümlelerden hangisi devrik cümledir?
- AÖğretmen sabah erkenden sınıfa girdi.
- BÇocuklar dün akşam parkta oynadı.
- CBu kitap bana göre gerçekten çok ilginç.
- DGeldi yine o eski günlerin hatırası.
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: D
- A, B ve C cümlelerinde yüklem (girdi, oynadı, ilginç) sondadır. Kurallıdır.
- D cümlesinde yüklem (geldi) başta, “yine o eski günlerin hatırası” ise yüklemden sonradır. Devrik cümledir. Doğru cevap D.
Soru 4
“Hava çok soğuktu, çünkü kış gelmişti.” cümlesi yapısına göre aşağıdakilerden hangisidir?
- ABasit cümle
- BBağlı cümle
- CSıralı cümle
- DBirleşik cümle
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: B
- Cümlede iki bağımsız yargı vardır: “Hava çok soğuktu” ve “Kış gelmişti”.
- İkisi “çünkü” bağlacıyla bağlanmıştır. Bağlı cümledir. Doğru cevap B.
Kendini dene
Kendini dene
“Elif parkta koştu.” cümlesini dört ölçüte göre sınıflandır.
Yapı: basit. Yüklem türü: fiil cümlesi. Yüklem yeri: kurallı. Anlam: olumlu.
“Gelmedi mi kardeşin?” cümlesinin yüklemin yerine göre türü nedir?
Devrik. “Kardeşin” yüklemden sonra gelmiştir.
“Sabah kalktı, yüzünü yıkadı, okula gitti.” cümlesi yapısına göre hangi türdür?
Sıralı cümle.
“Ders çalışırsan başarılı olursun.” cümlesi yapısına göre hangi türdür?
Birleşik cümle (şart yan cümlesi).
“Bu çiçek çok güzel!” cümlesi anlamına göre hangi türdür?
Ünlem cümlesi.
Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.